ଅକୃତ୍ଵା ପାଦଯୋଃ ପୂଜାଂ ନାଚାମେଦ୍ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ। ଉପଵୀତଵିହୀନଶ୍ଚ ନଗ୍ନକୋ ମୁକ୍ତକଚ୍ଛକଃ
ପାଦଦ୍ୱୟର ପୂଜା କରିନଥିବାବେଳେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଜଳ ଚୁଷିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାପରି ଉପବୀତ ବିନା, ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଓ ମୁକ୍ତ କଚ୍ଛା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏକଵସ୍ତ୍ରପିଧାନଶ୍ଚ ଆଚାଂତୋ ନୈଵ ଶୁଧ୍ଯତି। ମଧ୍ଯମାଭିର୍ମୁଖଂ ପୂର୍ଵଂ ତିସୃଭିଃ ସମୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମେ ମଧ୍ୟମ ତିନିଟି ଆଉଠି ଦ୍ୱାରା ମୁହଁକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଂଗୁଷ୍ଠଦେଶିନୀଭ୍ଯାଂ ଚ ନାସାଂ ଚ ତଦନଂତରମ୍। ଅଂଗୁଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ ସମୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ତାପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜନୀ ଦ୍ୱାରା ନାକକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍; ପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଚକୁକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
କନିଷ୍ଠାଂଗୁଷ୍ଠତଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ରେ ନାଭିମଂଗୁଷ୍ଠକେନ ତୁ। ତଲେନ ହୃଦଯଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵାଭିର୍ମସ୍ତକୋପରି
କନିଷ୍ଠା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା କାନକୁ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ନାଭିକୁ, ତଳହାତ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଉଠି ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡର ଉପରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
ବାହୂଚାଗ୍ରେଣ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ତତଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଭଵେନ୍ନରଃ। ଅନେନାଚମନଂ କୃତ୍ଵା ମାନଵଃ ପ୍ରଯତୋ ଭଵେତ୍
ବାହୁର ଆଗ ଭାଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ, ଏହା ପରେ ମଣିଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏଭଳି ଆଚମନ କରି, ମଣିଷ ଶୁଚି ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
ସର୍ଵପାପୈର୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଚାକ୍ଷଯମଶ୍ନୁତେ। ପ୍ରାଣସ୍ତ୍ରିପୁଟଶୃଂଗ୍ଯା ଚ ଵ୍ଯାନୋପାନଶ୍ଚ ମୁଦ୍ରଯା
ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ ତିନି ପ୍ରକାର ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା।
ସମାନସ୍ତୁ ସମସ୍ତାଭିରୁଦାନସ୍ତର୍ଜନୀଂ ଵିନା। ନାଗଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ କୃକରୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଧନଂଜଯଃ
ସମାନ ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ଆଉଠି ଛାଡ଼ି ତରଜନୀ ବିନା କରାଯାଏ; ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ।
ଉପପ୍ରୀଣଂତୁ ତେ ପ୍ରୀତା ଯେଭ୍ଯୋ ଭୂମୌ ପ୍ରଦୀଯତେ। ଶଯନଂ ଚାର୍ଦ୍ରପାଦେନ ଶୁଷ୍କପାଦେନ ଭୋଜନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ; ଭିଜା ପାଉଁ ନେଇ ଶୋଇବା, ଶୁଖିଲା ପାଉଁ ନେଇ ଭୋଜନ କରିବା।
ନାଂଧକାରେ ଚ ଶଯନଂ ଭୋଜନଂ ନୈଵ କାରଯେତ୍। ପଶ୍ଚିମେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ଦଂତଧାଵନମ୍
ଅନ୍ଧାରରେ ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପଶ୍ଚିମ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ କେବେ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଉତ୍ତରେ ପଶ୍ଚିମେ ଚୈଵ ନ ସ୍ଵପେଦ୍ଧି କଦାଚନ। ସ୍ଵପ୍ନାଦାଯୁଃ କ୍ଷଯଂ ଯାତି ବ୍ରହ୍ମହା ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍
ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ କେବେ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏପରି ଶୋଇଲେ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଏ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ହୁଏ।
ନ କୁର୍ଵୀତ ତତଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଶସ୍ତଂ ଚ ପୂର୍ଵଦକ୍ଷିଣମ୍। ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଭୁଂକ୍ତେଽଯଶସ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ
ଏହିପରି ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍; ପୂର୍ବମୁଖୀ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ ଆୟୁ ମିଳେ, ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ କୁଖ୍ୟାତି ମିଳେ।
ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଯଶୋ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଉଦଙ୍ମୁଖଃ। ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ନରୋ ଲଭେଦାଯୁର୍ଯାମ୍ଯାଂ ପ୍ରେତତ୍ଵମଶ୍ନୁତେ
ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ ଶ୍ରୀ ମିଳେ, ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ ଯଶ ମିଳେ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମଣିଷ ଆୟୁ ପାଏ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପ୍ରେତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଵାରୁଣେ ଚ ଭଵେଦ୍ରୋଗୀ ଆଯୁର୍ଵିତ୍ତଂ ତଥୋତ୍ତରେ। ଦେଵାନାମେକଭୁକ୍ତଂ ତୁ ଦ୍ଵିଭୁକ୍ତଂ ସ୍ଯାନ୍ନରସ୍ଯ ଚ
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ରୋଗ ହୁଏ; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଆୟୁ ଓ ଧନ ମିଳେ; ଦେବତାମାନେ ଗୋଟିଏଥର ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ମଣିଷମାନେ ଦୁଇଥର ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ତ୍ରିଭୁକ୍ତଂ ପ୍ରେତଦୈତ୍ଯସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥଂ କୌଣପସ୍ଯ ତୁ। ନିରାମିଷଂ ହଵିର୍ଦେଵା ମତ୍ସ୍ଯମାଂସାଦି ମାନୁଷାଃ
ପ୍ରେତ ଓ ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ତିନିଥର, କୌଣପମାନେ ଚାରିଥର ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ନିରାମିଷ ହବିଷ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ମଣିଷମାନେ ମାଛ ମାଂସ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ପୂତିପର୍ଯୁଷିତଂ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ଯେ ଭୁଂଜଂତ୍ଯନାଵୃତାଃ। ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥିତାନାମିହ ଜୀଵଲୋକେ ଚତ୍ଵାରି ତେଷାଂ ହୃଦଯେ ଚ ସଂତି
ଅନ୍ୟମାନେ ଅବୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁତିତ, ପାଚା, ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ଏହି ଜୀବଲୋକରେ ଚାରିଜଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି।
ଦାନଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ମଧୁରା ଚ ଵାଣୀ ଦେଵାର୍ଚନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣତର୍ପଣଂ ଚ। କାର୍ପଣ୍ଯଵୃତ୍ତିସ୍ଵଜନେଷୁ ନିଂଦା କୁଚେଲତା ନୀଚଜନେଷୁ ଭକ୍ତିଃ
ଉତ୍ତମ ଦାନ, ମଧୁର କଥା, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରାଇବା; ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଞ୍ଚନତା, ନିନ୍ଦା, ଦୁର୍ଦ୍ରୁତି, ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ଭକ୍ତି।
ଅତୀଵ ରୋଷଃ କଟୁକା ଚ ଵାଣୀ ନରସ୍ଯ ଚିହ୍ନଂ ନରକାଗତସ୍ଯ। ନଵନୀତୋପମା ଵାଣୀ କରୁଣା କୋମଲଂ ମନଃ
ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରୋଧ ଓ କଟୁ କଥା ନରକକୁ ଯିବା ଲୋକର ଚିହ୍ନ; ନବନୀତ ପରି କଥା, କରୁଣା ଓ କୋମଳ ମନ।
ଧର୍ମବୀଜପ୍ରସୂତାନାମେତତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଦଯାଦରିଦ୍ରହୃଦଯଂ ଵଚଃ କ୍ରକଚ କର୍କଶମ୍
ଧର୍ମର ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାମାନେ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଦୟା ନଥିବା ହୃଦୟ ଓ କରକଶ କଠିନ କଥା।
ପାପବୀଜପ୍ରସୂତାନାମେତତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଶ୍ରାଵଯେଚ୍ଛୃଣୁଯାଦ୍ଵାପି ସଦାଚାରାଦିକଂ ନରଃ
ପାପର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏହା ଖୋଲା ଚିହ୍ନ—ଯେଉଁଠି ନୀତି ଓ ଭଲ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ କହାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେଠି ସେମାନେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆଚାରାଦେଃ ଫଲଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପାପାତ୍ପୂତୋଽଚ୍ଯୁତୋ ଦିଵି
ଭଲ ଆଚରଣର ଫଳ ପାଇଲେ, ମଣିଷ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ-। ଯତ୍ପୁଣ୍ଯମଧିକଂ ଲୋକେ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସଂମତମ୍। ତଦ୍ଵଦସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵିପ୍ର ଯତ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵପୂର୍ଵକୈଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏହି ଜଗତରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ପୁଣ୍ୟ କ'ଣ? ପୂର୍ବଜମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କ'ଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ମହାପ୍ରଭୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ-। ଏକଦା ତୁ ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯାସ୍ସହାଦରାତ୍। ଵ୍ଯାସଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛୁ ଧର୍ମଂ ମାଂ ଚ ଯଥା ଭଵାନ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଏକଥର, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ସମ୍ମାନ ସହ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କଠାରେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ଆପଣ ଯେପରି ମୋତେ ପଚାରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜା ଊଚୁଃ-। ପୁଣ୍ଯାତ୍ପୁଣ୍ଯତମଂ ଲୋକେ ସର୍ଵଧର୍ମେଷୁ ଚୋତ୍ତମମ୍। କିଂ କୃତ୍ଵା ମାନଵା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଭୁଂଜତେ ଚାକ୍ଷଯଂ ଵଦ
ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ କ'ଣ? କ'ଣ କରିଲେ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଭୋଗ କରିପାରିବ, ଏହା ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।
ଲଭ୍ଯଂ ଚାକଷ୍ଟକଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଵର୍ଣାନାଂ ମର୍ତ୍ଯଵାସିନାମ୍। ଗୁରୂଣାଂ ଚ ଲଘୂନାଂ ଚ ସାଧ୍ଯମେକଂ କ୍ରତୁଂ ଵଦ
ମଣିଷମାନେ, ବଡ ହେଉ କି ଛୋଟ, ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସହଜରେ କରିପାରିବା ଯଜ୍ଞ କ'ଣ, ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।
ଯଦ୍ଯତ୍କୃତ୍ଵା ଚ ଦେଵାନାଂ ପୂଜ୍ଯୋ ନାକେ ଭଵେନ୍ନରଃ। ତତ୍ତଦ୍ଵଦ ଚ ନୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରସାଦୀ ଭଵ ଧର୍ମତଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ, ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ-। ପଂଚାଖ୍ଯାନଂ ଵଦିଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ତତ୍ର ପୂର୍ଵତଃ। ପଂଚାନାମେକକଂ କୃତ୍ଵା ଵିଂଦେନ୍ମୋକ୍ଷଂ ଦିଵଂ ଯଶଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମୁଁ ପାଞ୍ଚଟି କଥା କହିବି, ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ କରିଲେ, ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଯଶ ପାଇଯାଏ।
ପିତ୍ରୋରର୍ଚାଽଥ ପତ୍ଯୁଶ୍ଚ ସାମ୍ଯଂ ସର୍ଵଜନେଷୁ ଚ। ମିତ୍ରାଦ୍ରୋହୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେତେ ପଂଚ ମହାମଖାଃ
ମାତାପିତାଙ୍କ ପୂଜା, ପତିଙ୍କ ପୂଜା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦେଖିବା, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଧୋକା ନଦେବା, ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ମହାଯଜ୍ଞ।
ପ୍ରାକ୍ପିତ୍ରୋରର୍ଚଯା ଵିପ୍ରା ଯଦ୍ଧର୍ମଂ ସାଧଯେନ୍ନରଃ। ନ ତତ୍କ୍ରତୁଶତୈରେଵ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଦିଭିର୍ଭୁଵି
ମାତାପିତାଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହା ଶତଶତ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ମିଳେନାହିଁ।
ପିତା ଧର୍ମଃ ପିତା ସ୍ଵର୍ଗଃ ପିତା ହି ପରମଂ ତପଃ। ପିତରି ପ୍ରୀତିମାପନ୍ନେ ପ୍ରୀଯଂତେ ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମ, ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗ, ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠୁ ବଡ ତପସ୍ୟା; ପିତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପିତରୋ ଯସ୍ଯ ତୃପ୍ଯଂତି ସେଵଯା ଚ ଗୁଣେନ ଚ। ତସ୍ଯ ଭାଗୀରଥୀ ସ୍ନାନମହନ୍ଯହନି ଵର୍ତତେ
ଯାହାର ମାତାପିତା ସେବା ଓ ଗୁଣରେ ତୃପ୍ତ, ସେ ମଣିଷ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଭାଗୀରଥୀ ସ୍ନାନ ହୁଏ।