ପୃଥୁରୁଵାଚ। କୃଷ୍ଣଵେଣ୍ଯାତଟାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ଶିଵଵିଷ୍ଣୁଗଣୈଃ ପୁରା । ଵଣିକ୍ଶରୀରାତ୍କଲହା ନିର୍ମିତା କଥିତା ତ୍ଵଯା
ପୃଥୁ କହିଲେ: ଆପଣ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ ତଟରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଣମାନେ ଏକ ବଣିକଙ୍କ ଶରୀରରୁ କଳହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ମୋତେ କହିଥିଲେ ।
ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ତଯୋର୍ନଦ୍ଯୋଃ କିଂଵା କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵା । ତନ୍ମେ କଥଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵିସ୍ମଯୋଽତ୍ର ମହାନ୍ମମ
ଏହା ଦୁଇଟି ନଦୀର ଶକ୍ତି କି, କିମ୍ବା ସେ ଦେଶର ଶକ୍ତି? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ; ଏଥିରେ ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବୁଛି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ। କୃଷ୍ଣା କୃଷ୍ଣତନୁଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵେଣ୍ଯା ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ତତ୍ସଂଗମପ୍ରଭାଵଂ ତୁ ନାଲଂ ଵକ୍ତୁଂ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ନାରଦ କହିଲେ: କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ନିଜର ଶ୍ୟାମ ଦେହରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମହେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି, ଯିଏ ବେଣୀ ନଦୀରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଏକତାର ଶକ୍ତିକୁ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତଥାପି ତତ୍ସମୁତ୍ପତ୍ତିଂ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାଂତରେ ପୂର୍ଵଂ ମନୋର୍ଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ତଥାପି, ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ। ପୂର୍ବରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ମନୁଙ୍କର ପିତା, ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସହ୍ଯାଦ୍ରିଶିଖରେ ରମ୍ଯେ ଯଜନାଯୋଦ୍ଯତୋଽଭଵତ୍ । ସ କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞସଂଭାରାନ୍ସର୍ଵଦେଵଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ସୁନ୍ଦର ସହ୍ୟାଦ୍ରି ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ସେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଯୁକ୍ତୋ ହରିହରାଭ୍ଯାଂ ଚ ତଦ୍ଗିରେଃ ଶିଖରଂ ଯଯୌ । ଭୃଗ୍ଵାଦଯୋ ମୁନିଗଣା ମୁହୂର୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତେ
ହରି ଓ ହରଙ୍କ ସହିତ ସେ ଏହି ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଗଲେ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ନେଇ, ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଵିଧାନାଯ ସମାଜଂ ତତ୍ର ଚକ୍ରିରେ । ଅଥ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ସ୍ଵରାଂ ପତ୍ନୀଂ ଵିଷ୍ଣୁରାହ୍ଵଯତ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ସେଠାରେ ଦୀକ୍ଷା ବିଧି ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହେଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିବାରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ରାଣୀ ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ସାଶନୈରାଯଯୌ ତାଵଦ୍ଭୃଗୁର୍ଵିଷ୍ଣୁମୁଵାଚ ହ । ଭୃଗୁରୁଵାଚ। ଵିଷ୍ଣୋ ସ୍ଵରା ତ୍ଵଯାହୂତା ଆଯାତି ନ ହି ସତ୍ଵରା
ସେଇ ସମୟରେ, ବଜ୍ର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିଛ, ସେ ତ ଶୀଘ୍ର ଆସୁନାହାନ୍ତି।'
ମୁହୂର୍ତ୍ତାତିକ୍ରମଶ୍ଚାଯଂ କାର୍ଯୋ ଦୀକ୍ଷାଵିଧିଃ କଥମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ। ନାଯାତି ଚେତ୍ସ୍ଵରା ଶୀଘ୍ରଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍
'ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛି, ଦୀକ୍ଷା ବିଧି କିପରି କରାଯିବ?' ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: 'ଯଦି ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ନାଆସନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବସାଯାଉ।'
ଏଷାପି ନ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ଭାର୍ଯା କିଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣି । ନାରଦ ଉଵାଚ। ଏଵମେଵ ହି ରୁଦ୍ରୋଽପି ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵାକ୍ଯମମୋଦତ
'କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି, ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଭୃଗୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦା । ନିଵେଶ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ଭାଗେ ଦୀକ୍ଷାଵିଧିମଥାକରୋତ୍
ଭୃଗୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସାଇଦେଲେ, ଏବଂ ଦୀକ୍ଷା ବିଧି କରାଗଲା।
ଯାଵଦ୍ଦୀକ୍ଷାଵିଧିଂ ତସ୍ଯ ଵିଧେଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵିଧାନତଃ । ତାଵଦଭ୍ଯାଯଯୌ ତତ୍ର ସ୍ଵରା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଲେ ନୃପ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୀକ୍ଷା ବିଧି କରୁଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜା, ସ୍ୱା ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ତତସ୍ତାଂ ଦୀକ୍ଷିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗାଯତ୍ରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ । ସପତ୍ନୀର୍ଷାପରା କ୍ରୋଧାତ୍ସ୍ଵରା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ ଦେଖି, ସ୍ୱା ତାଙ୍କ ସହପତ୍ନୀ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵରୋଵାଚ। ଅପୂଜ୍ଯା ଯତ୍ର ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ପୂଜ୍ଯାନାଂ ଚ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ । ତ୍ରୀଣି ତତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ମରଣଂ ଭଯମ୍
ସ୍ୱା କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠି ଅପୂଜ୍ୟମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୂଜ୍ୟମାନେ ଅବହେଳିତ, ସେଠାରେ ତିନିଟି ଦୁଃଖ ଆସିବ: ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟ।'
ମମାସନେ କନିଷ୍ଠେଯଂ ଭଵଦ୍ଭିଃ ସନ୍ନିଵେଶିତା । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେ ଜଡୀଭୂତା ନାନାରୂପା ଭଵିଷ୍ଯଥ
'ମୋର ଆସନରେ ଏହି ଛୋଟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ତୁମେ ବସାଇଛ, ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ମୂଢ଼ ହେବେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ।'
ଇଦଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣେଭାଗେ ହ୍ଯୁପଵିଷ୍ଟା ମଦାସନେ । ତସ୍ମାଲ୍ଲୋକୈଃ ସଦାଽଦୃଶ୍ଯା ତନୁର୍ଵହତୁ ନିମ୍ନଗା
'ଏବଂ ଯେହେତୁ ସେ ମୋର ଡାହାଣ ଆସନରେ ବସିଛି, ତେଣୁ ସେ ସଦା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହୁନ୍ତୁ ଏବଂ ଏକ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉନ୍ତୁ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ। ତତସ୍ତଚ୍ଛାପମାକର୍ଣ୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀ କଂପିତା ତଦା । ସମୁତ୍ଥାଯାଶପଦ୍ଦେଵୈର୍ଵାର୍ଯମାଣାପି ତାଂ ସ୍ଵରାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ସେଇ ଶାପ ଶୁଣି, ଗାୟତ୍ରୀ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଉଠି ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ତଵ ଭର୍ତ୍ତା ଯଥା ବ୍ରହ୍ମା ମମାପ୍ଯେଷ ତଥା ଖଲୁ । ଵୃଥାଶପସ୍ତ୍ଵଂ ଯସ୍ମାନ୍ମାଂ ଭଵ ତ୍ଵମପି ନିମ୍ନଗା
'ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେପରି ସେ ମୋର ମଧ୍ୟ; ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲୁ, ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ନଦୀ ହେଉ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ। ତତୋ ହାହାକୃତାଃ ସର୍ଵେ ଶିଵଵିଷ୍ଣୁମୁଖାଃ ସୁରାଃ । ତଦା ଲୋକତ୍ରଯଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଵିନାଶଂ ଯାସ୍ଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ତାପରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା।
ଦେଵା ଊଚୁଃ । ଦେଵି ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଶପ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଯତ୍ତ୍ଵଯାଧୁନା । ଯଦି ସର୍ଵେ ଜଡୀଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯାମୋଽତ୍ର ନିମ୍ନଗାଃ
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏବେ ଶାପ ଦେଲ; ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମୂଢ଼ ଓ ନଦୀ ହେଇଯିବୁ, ତେବେ କଣ ହେବ?'
ତଦା ଲୋକତ୍ରଯଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଵିନାଶଂ ଯାସ୍ଯତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଅଵିଵେକଃ କୃତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛାପୋଽଯଂ ଵିନିଵର୍ତ୍ଯତାମ୍
ସେ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ନାଶ ହେବ। ତେଣୁ ଅବିବେକ ହେବାରୁ ଏହି ଶାପ ପଛେଇ ଦିଅ।
ସ୍ଵରୋଵାଚ। ନାର୍ଚିତୋ ହି ଗଣାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଯଜ୍ଞାଦୌ ଯତ୍ସୁରୋତ୍ତମାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଘ୍ନଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମତ୍କ୍ରୋଧଜମିଦଂ ଖଲୁ
ସ୍ୱରା କହିଲେ: ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇନଥିଲା, ତେଣୁ ମୋର କ୍ରୋଧରୁ ଏହି ବାଧା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
ନାପି ମଦ୍ଵଚନଂ ହ୍ଯେତଦସତ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଖଲୁ । ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଂଶୈର୍ଜଡୀଭୂତା ଯୂଯଂ ଭଵତ ନିମ୍ନଗାଃ
ମୋର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶରେ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ।
ଆଵାମପି ସପତ୍ନ୍ଯୌ ଚ ସ୍ଵାଂଶାଭ୍ଯାମପି ନିମ୍ନଗେ । ଭଵିଷ୍ଯାଵୋଽତ୍ର ଵୈ ଦେଵାଃ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖାଵହେ
ଆମେ ଦୁଇଜଣୀ ସହପତ୍ନୀ ଭାବେ ଆମ ଅଂଶରେ ଏଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ନଦୀ ହେବୁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ। ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । ଜଡୀଭୂତାଭଵନ୍ନଦ୍ଯଃ ସ୍ଵାଂଶୈରେଵ ତଦା ନୃପ
ନାରଦ କହିଲେ: ସେଇ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ନଦୀ ହେଇଗଲେ।
ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁରଭୂତ୍କୃଷ୍ଣ ଵେଣ୍ଯା ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ବ୍ରହ୍ମା କକୁଦ୍ମିନୀଗଂଗା ପୃଥଗେଵାଭଵତ୍ତଦା
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ, ମହେଶ୍ୱର ବେଣୀ ନଦୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମା କକୁଦ୍ମିନୀ-ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ହେଲେ।
ଦେଵା ସ୍ଵାନପିତାନଂଶାନ୍ଜଡୀକୃତ୍ଵା ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ସହ୍ଯାଦ୍ରିଶିଖରେଭ୍ଯସ୍ତାଃ ପୃଥଗାସନ୍ସୁନିମ୍ନଗାଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଦେବମାନେ ନିଜ ଓ ପିତାଙ୍କ ଅଂଶକୁ ଅବୁଦ୍ଧି କରି, ସହ୍ୟାଦ୍ରି ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ହେଲେ।
ଦେଵାଂଶୈଃ ପୂର୍ଵଵାହିନ୍ଯୋ ବଭୂଵୁଃ ସରିତାଂ ଵରାଃ । ଗାଯତ୍ରୀ ଚ ସ୍ଵରା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖେ ତଦା
ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ହେଲେ; ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱରା ସେ ସମୟରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଲେ।
ଯୋଗେନାଭଵତାଂ ନଦ୍ଯୌ ସାଵିତ୍ରୀତି ପ୍ରଥାଂ ଗତେ । ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଥାପିତୌ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞେ ହରିହରାଵୁଭୌ
ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଇଟି ନଦୀ ସାବିତ୍ରୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞରେ ହରି ଓ ହରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ମହାବଲାତିବଲିନୌ ନାମ୍ନା ଦେଵୌ ବଭୂଵତୁଃ । ତଯୋର୍ନଦ୍ଯୋସ୍ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନାହଂ ଵକ୍ତୁଂ କ୍ଷମୋ ନୃପ । ଯଯୁର୍ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଂଶୈସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ଚାପଗାଃ
ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ନାମରେ ନଦୀ ହେଲେ; ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଦୁଇ ନଦୀର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ନିଜ ଅଂଶରେ ଗଲେ, ଏବଂ ନଦୀମାନେ ରହିଗଲେ।