ଦର୍ଶନଂ ନର୍ମଦାଯାସ୍ତୁ ଗଂଗାସ୍ନାନଂ ତଥୈଵ ଚ । ତୁଲସୀଵନସଂସର୍ଗଃ ସମମେତତ୍ତ୍ରଯଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ତୁଳସୀ କାନନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ — ଏହି ତିନିଟିକୁ ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ରୋପଣାତ୍ପାଲନାତ୍ସେକାଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶନାନ୍ନୃଣାମ୍ । ତୁଲସୀ ଦହତେ ପାପଂ ଵାଙ୍ମନଃକାଯ ସଂଚିତମ୍
ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ରୋପିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ପାଣି ଦେବା, ଦେଖିବା ଓ ଛୁଇଁବା ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପାପ କଥା, ମନ ଓ ଶରୀରରେ ସଂଚୟ କରନ୍ତି, ତୁଳସୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ।
ତୁଲସୀମଂଜରୀଭିର୍ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧରିହରାର୍ଚନମ୍ । ନ ସ ଗର୍ଭଗୃହଂ ଯାତି ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଦ୍ୱାରା ହରି ଓ ହରଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପୁଷ୍କରାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ଗଂଗାଦ୍ଯାଃ ସରିତସ୍ତଥା । ଵାସୁଦେଵାଦଯୋ ଦେଵାସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ତୁଲସୀଦଲେ
ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀ ଓ ବାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ତୁଲସୀମଂଜରୀଯୁକ୍ତୋ ଯଦି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଂଚତି । ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୋତି ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ନୃପୋତ୍ତମ
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଧାରଣ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହା ଏକଦମ ସତ୍ୟ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକାଲିପ୍ତୋ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଚଂତି । ଯମୋଽପି ନେକ୍ଷିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତଂ ପାପଶତୈରପି
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମାଟି ଲଗାଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତଶଃ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଜଂ ଯସ୍ତୁ ଚଂଦନଂ ଧାରଯେନ୍ନରଃ । ତଦ୍ଦେହଂ ନସ୍ପୃଶେତ୍ପାପଂ କ୍ରିଯମାଣମପୀହ ଯତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ କାଠରୁ ବନାଇଥିବା ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଏଠି ଥିବା ପାପ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ ।
ତୁଲସୀଵିପିନଚ୍ଛାଯା ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଭଵେନ୍ନୃପ । ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପିତୄଣାଂ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀ ବନର ଛାୟା ରହିଛି, ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଧାତ୍ରୀଛାଯାସୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ପିଂଡଦାନଂ ନୃପୋତ୍ତମ । ତୃପ୍ତିଂ ଚ ଯାଂତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଯେ ନରକେ ସ୍ଥିତାଃ
ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଯଦି ନରକରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ପାଣୌ ମୁଖେ ଚୈଵ ଦେହେ ଚ ନୃପସତ୍ତମ । ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଯସ୍ତୁ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଖ ଓ ଦେହରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ହରି ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ।
ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଚ ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକା ଦ୍ଵାରକୋଦ୍ଭଵା । ଯସ୍ଯ ଦେହେ ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯଂ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଦେହରେ ସଦା ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଓ ଦ୍ୱାରକା ମାଟି ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଅଭିଧାନ ହୁଅନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀଫଲଵିମିଶ୍ରୈସ୍ତୁ ତୁଲସୀଦଲମିଶ୍ରିତୈଃ । ଜଲୈଃ ସ୍ନାତି ନରସ୍ତସ୍ଯ ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶାଇଥିବା ପାଣିରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ ।
ଦେଵାର୍ଚନଂ ନରଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧାତ୍ରୀପତ୍ରୈଃ ଫଲୈରପି । ସୁଵର୍ଣପୁଷ୍ପୈର୍ଵିଵିଧୈରର୍ଚନସ୍ଯାପ୍ନୁଯାତ୍ଫଲମ୍
ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିଥିବା ଫଳ ପାଆନ୍ତି ।
ତୀର୍ଥାନି ମୁନଯୋ ଦେଵା ଯଜ୍ଞାଃ ସର୍ଵେଽପି କାର୍ତିକେ । ନିତ୍ଯଂ ଧାତ୍ରୀଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠଂତ୍ଯର୍କେ ତୁଲାଶ୍ରିତେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳା ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ନିତ୍ୟ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହନ୍ତି ।
ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ଧାତ୍ରୀପତ୍ରଂ ତୁ କାର୍ତିକେ । ଲୁନାତି ସ ନରୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ନିରଯାନତିଗର୍ହିତାନ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଚିରନ୍ତି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କାର୍ତିକେଽନ୍ନଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ । ଅନ୍ନସଂସର୍ଗଜଂ ପାପମାଵର୍ଷଂ ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ବର୍ଷ ଭରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।
ଧାତ୍ରୀମୂଲେ ତୁ ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ କାର୍ତିକେଽର୍ଚଯତେ ନରଃ । ଵିଷ୍ଣୁକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପୂଜିତସ୍ତେନ ସର୍ଵଦା
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ସଦା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀତୁଲସ୍ଯୋର୍ମାହାତ୍ମ୍ଯମପିଦେଵଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ନ ସମର୍ଥୋ ଭଵେଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଯଥା ଦେଵସ୍ଯଶାର୍ଙ୍ଗିଣଃ
ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ଚାରିମୁହଁ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ ଦେବତାଙ୍କର କଥା କହିପାରନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସ୍ଯୁଦ୍ଭଵକାରଣଂ ଚ ଶୃଣୋତି ଯଃ ଶ୍ରାଵଯତେ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା । ଵିଧୂତପାପ୍ମା ସହ ପୂର୍ଵଜୈଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵ୍ରଜତ୍ଯଗ୍ର୍ଯଵିମାନସଂସ୍ଥଃ
ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ ପାପ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ବାସ କରନ୍ତି ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ଧାତ୍ରୀତୁଲସ୍ଯୋର୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂନାମ ପଂଚାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା' ନାମକ ଏକଶତ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ପୃଥୁରୁଵାଚ। କୃଷ୍ଣଵେଣ୍ଯାତଟାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ଶିଵଵିଷ୍ଣୁଗଣୈଃ ପୁରା । ଵଣିକ୍ଶରୀରାତ୍କଲହା ନିର୍ମିତା କଥିତା ତ୍ଵଯା
ପୃଥୁ କହିଲେ: ଆପଣ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ ତଟରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଣମାନେ ଏକ ବଣିକଙ୍କ ଶରୀରରୁ କଳହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ମୋତେ କହିଥିଲେ ।
ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ତଯୋର୍ନଦ୍ଯୋଃ କିଂଵା କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵା । ତନ୍ମେ କଥଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵିସ୍ମଯୋଽତ୍ର ମହାନ୍ମମ
ଏହା ଦୁଇଟି ନଦୀର ଶକ୍ତି କି, କିମ୍ବା ସେ ଦେଶର ଶକ୍ତି? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ; ଏଥିରେ ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବୁଛି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ। କୃଷ୍ଣା କୃଷ୍ଣତନୁଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵେଣ୍ଯା ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ତତ୍ସଂଗମପ୍ରଭାଵଂ ତୁ ନାଲଂ ଵକ୍ତୁଂ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ନାରଦ କହିଲେ: କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ନିଜର ଶ୍ୟାମ ଦେହରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମହେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି, ଯିଏ ବେଣୀ ନଦୀରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଏକତାର ଶକ୍ତିକୁ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତଥାପି ତତ୍ସମୁତ୍ପତ୍ତିଂ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାଂତରେ ପୂର୍ଵଂ ମନୋର୍ଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ତଥାପି, ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ। ପୂର୍ବରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ମନୁଙ୍କର ପିତା, ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସହ୍ଯାଦ୍ରିଶିଖରେ ରମ୍ଯେ ଯଜନାଯୋଦ୍ଯତୋଽଭଵତ୍ । ସ କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞସଂଭାରାନ୍ସର୍ଵଦେଵଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ସୁନ୍ଦର ସହ୍ୟାଦ୍ରି ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ସେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଯୁକ୍ତୋ ହରିହରାଭ୍ଯାଂ ଚ ତଦ୍ଗିରେଃ ଶିଖରଂ ଯଯୌ । ଭୃଗ୍ଵାଦଯୋ ମୁନିଗଣା ମୁହୂର୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତେ
ହରି ଓ ହରଙ୍କ ସହିତ ସେ ଏହି ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଗଲେ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ନେଇ, ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଵିଧାନାଯ ସମାଜଂ ତତ୍ର ଚକ୍ରିରେ । ଅଥ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ସ୍ଵରାଂ ପତ୍ନୀଂ ଵିଷ୍ଣୁରାହ୍ଵଯତ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ସେଠାରେ ଦୀକ୍ଷା ବିଧି ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହେଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିବାରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ରାଣୀ ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ସାଶନୈରାଯଯୌ ତାଵଦ୍ଭୃଗୁର୍ଵିଷ୍ଣୁମୁଵାଚ ହ । ଭୃଗୁରୁଵାଚ। ଵିଷ୍ଣୋ ସ୍ଵରା ତ୍ଵଯାହୂତା ଆଯାତି ନ ହି ସତ୍ଵରା
ସେଇ ସମୟରେ, ବଜ୍ର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିଛ, ସେ ତ ଶୀଘ୍ର ଆସୁନାହାନ୍ତି।'
ମୁହୂର୍ତ୍ତାତିକ୍ରମଶ୍ଚାଯଂ କାର୍ଯୋ ଦୀକ୍ଷାଵିଧିଃ କଥମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ। ନାଯାତି ଚେତ୍ସ୍ଵରା ଶୀଘ୍ରଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍
'ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛି, ଦୀକ୍ଷା ବିଧି କିପରି କରାଯିବ?' ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: 'ଯଦି ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ନାଆସନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବସାଯାଉ।'
ଏଷାପି ନ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ଭାର୍ଯା କିଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣି । ନାରଦ ଉଵାଚ। ଏଵମେଵ ହି ରୁଦ୍ରୋଽପି ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵାକ୍ଯମମୋଦତ
'କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି, ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।