ନାରଦ ଉଵାଚ। କ୍ଷିପ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତତ୍ରବୀଜେଭ୍ଯୋ ଵନସ୍ପତ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୋଭଵନ୍ । ଧାତ୍ରୀ ଚ ମାଲତୀ ଚୈଵ ତୁଲସୀ ଚ ନୃପୋତ୍ତମ
ନାରଦ କହିଲେ — ସେଠାରେ ପକାଯାଇଥିବା ବୀଜମାନେରୁ ତିନିଟି ଗଛ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା — ଧାତ୍ରୀ, ମାଲତୀ ଓ ତୁଳସୀ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଧାତ୍ର୍ଯୁଦ୍ଭଵା ସ୍ମୃତା ଧାତ୍ରୀ ମାଭଵା ମାଲତୀ ସ୍ମୃତା । ଗୌରୀଭଵା ଚ ତୁଲସୀ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵ ରଜୋଗୁଣାଃ
ଧାତ୍ରୀ ଧାତ୍ରୀଠାରୁ, ମାଲତୀ ମାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ତୁଳସୀ ଗୌରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିଛି। ଏମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରୀରୂପିଣ୍ଯୌ ଵନସ୍ପତ୍ଯୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦା ନୃପ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସଂଭ୍ରମାଦ୍ଵୃଂଦାରୂପାତିଶଯମୋହିତଃ
ଓ ରାଜା, ଏହି ଦୁଇଟି ଗଛକୁ ନାରୀ ରୂପରେ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଉଠିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହେଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତାସ୍ତଦା ମୋହାତ୍କାମାସକ୍ତେନ ଚେତସା । ତଂ ଚାପି ତୁଲସୀଧାତ୍ର୍ଯୌ ରାଗେଣୈଵାଵଲୋକତାମ୍
ତାପରେ, ମୋହରେ ଓ କାମନାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ରାଗରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଯଚ୍ଚଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାପୁରାବୀଜଂମାଯଯୈଵସମର୍ପିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତଦୁଦ୍ଭଵାନାରୀତସ୍ମିନ୍ନୀର୍ଷ୍ଯାଯୁତାଭଵତ୍
ପୂର୍ବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେଉଁ ବୀଜ ନିଜ ମାୟାରେ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଏହି ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଅତଃସାବର୍ବରୀତ୍ଯାଖ୍ଯାମାଧଵସ୍ଯାତିଗର୍ହିତା । ଧାତ୍ରୀତୁଲସ୍ଯୈତଦ୍ରା ଗାତ୍ତସ୍ଯପ୍ରୀତିପ୍ରଦେସଦା
ଏହି କାରଣରୁ, ସେ ବର୍ବରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଓ ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ।
ତତୋ ଵିସ୍ମୃତଦୁଃଖୋଽସୌ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସହୈଵ ତୁ । ଵୈକୁଂଠମଗମଦ୍ଧୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତଃ
ତାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ ଖୁସିରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
କାର୍ତିକୋଦ୍ଯାପନେ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତସ୍ମାତ୍ପୂଜା ଵିଧୀଯତେ । ତୁଲସୀମୂଲଦେଶେ ତୁ ପ୍ରୀତିଦା ସା ଯତଃ ସ୍ମୃତା
ଏହି କାରଣରୁ, କାର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ତୁଳସୀ ମୂଳରେ କରାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ତୁଲସୀକାନନଂ ରାଜନ୍ଗୃହେ ଯସ୍ଯାଵତିଷ୍ଠତେ । ତଦ୍ଗୃହଂ ତୀର୍ଥରୂପଂ ତୁ ନାଯାଂତି ଯମକିଂକରାଃ
ହେ ରାଜନ୍, ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ କାନନ ଅଛି, ସେ ଘର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏ; ଯମର ଦୂତମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ କାମଦଂ ତୁଲସୀଵନମ୍ । ରୋପଯଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ତେପଶ୍ଯଂତି ଭାସ୍କରିମ୍
ତୁଳସୀ କାନନ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷ ଏହାକୁ ରୋପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦର୍ଶନଂ ନର୍ମଦାଯାସ୍ତୁ ଗଂଗାସ୍ନାନଂ ତଥୈଵ ଚ । ତୁଲସୀଵନସଂସର୍ଗଃ ସମମେତତ୍ତ୍ରଯଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ତୁଳସୀ କାନନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ — ଏହି ତିନିଟିକୁ ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ରୋପଣାତ୍ପାଲନାତ୍ସେକାଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶନାନ୍ନୃଣାମ୍ । ତୁଲସୀ ଦହତେ ପାପଂ ଵାଙ୍ମନଃକାଯ ସଂଚିତମ୍
ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ରୋପିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ପାଣି ଦେବା, ଦେଖିବା ଓ ଛୁଇଁବା ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପାପ କଥା, ମନ ଓ ଶରୀରରେ ସଂଚୟ କରନ୍ତି, ତୁଳସୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ।
ତୁଲସୀମଂଜରୀଭିର୍ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧରିହରାର୍ଚନମ୍ । ନ ସ ଗର୍ଭଗୃହଂ ଯାତି ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଦ୍ୱାରା ହରି ଓ ହରଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପୁଷ୍କରାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ଗଂଗାଦ୍ଯାଃ ସରିତସ୍ତଥା । ଵାସୁଦେଵାଦଯୋ ଦେଵାସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ତୁଲସୀଦଲେ
ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀ ଓ ବାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ତୁଲସୀମଂଜରୀଯୁକ୍ତୋ ଯଦି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଂଚତି । ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୋତି ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ନୃପୋତ୍ତମ
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଧାରଣ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହା ଏକଦମ ସତ୍ୟ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକାଲିପ୍ତୋ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଚଂତି । ଯମୋଽପି ନେକ୍ଷିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତଂ ପାପଶତୈରପି
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମାଟି ଲଗାଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତଶଃ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଜଂ ଯସ୍ତୁ ଚଂଦନଂ ଧାରଯେନ୍ନରଃ । ତଦ୍ଦେହଂ ନସ୍ପୃଶେତ୍ପାପଂ କ୍ରିଯମାଣମପୀହ ଯତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ କାଠରୁ ବନାଇଥିବା ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଏଠି ଥିବା ପାପ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ ।
ତୁଲସୀଵିପିନଚ୍ଛାଯା ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଭଵେନ୍ନୃପ । ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପିତୄଣାଂ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀ ବନର ଛାୟା ରହିଛି, ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଧାତ୍ରୀଛାଯାସୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ପିଂଡଦାନଂ ନୃପୋତ୍ତମ । ତୃପ୍ତିଂ ଚ ଯାଂତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଯେ ନରକେ ସ୍ଥିତାଃ
ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଯଦି ନରକରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ପାଣୌ ମୁଖେ ଚୈଵ ଦେହେ ଚ ନୃପସତ୍ତମ । ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଯସ୍ତୁ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଖ ଓ ଦେହରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ହରି ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ।
ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଚ ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକା ଦ୍ଵାରକୋଦ୍ଭଵା । ଯସ୍ଯ ଦେହେ ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯଂ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଦେହରେ ସଦା ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଓ ଦ୍ୱାରକା ମାଟି ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଅଭିଧାନ ହୁଅନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀଫଲଵିମିଶ୍ରୈସ୍ତୁ ତୁଲସୀଦଲମିଶ୍ରିତୈଃ । ଜଲୈଃ ସ୍ନାତି ନରସ୍ତସ୍ଯ ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶାଇଥିବା ପାଣିରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ ।
ଦେଵାର୍ଚନଂ ନରଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧାତ୍ରୀପତ୍ରୈଃ ଫଲୈରପି । ସୁଵର୍ଣପୁଷ୍ପୈର୍ଵିଵିଧୈରର୍ଚନସ୍ଯାପ୍ନୁଯାତ୍ଫଲମ୍
ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିଥିବା ଫଳ ପାଆନ୍ତି ।
ତୀର୍ଥାନି ମୁନଯୋ ଦେଵା ଯଜ୍ଞାଃ ସର୍ଵେଽପି କାର୍ତିକେ । ନିତ୍ଯଂ ଧାତ୍ରୀଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠଂତ୍ଯର୍କେ ତୁଲାଶ୍ରିତେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳା ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ନିତ୍ୟ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହନ୍ତି ।
ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ଧାତ୍ରୀପତ୍ରଂ ତୁ କାର୍ତିକେ । ଲୁନାତି ସ ନରୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ନିରଯାନତିଗର୍ହିତାନ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଚିରନ୍ତି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କାର୍ତିକେଽନ୍ନଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ । ଅନ୍ନସଂସର୍ଗଜଂ ପାପମାଵର୍ଷଂ ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ବର୍ଷ ଭରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।
ଧାତ୍ରୀମୂଲେ ତୁ ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ କାର୍ତିକେଽର୍ଚଯତେ ନରଃ । ଵିଷ୍ଣୁକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପୂଜିତସ୍ତେନ ସର୍ଵଦା
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ସଦା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀତୁଲସ୍ଯୋର୍ମାହାତ୍ମ୍ଯମପିଦେଵଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ନ ସମର୍ଥୋ ଭଵେଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଯଥା ଦେଵସ୍ଯଶାର୍ଙ୍ଗିଣଃ
ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ଚାରିମୁହଁ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ ଦେବତାଙ୍କର କଥା କହିପାରନ୍ତି ।
ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସ୍ଯୁଦ୍ଭଵକାରଣଂ ଚ ଶୃଣୋତି ଯଃ ଶ୍ରାଵଯତେ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା । ଵିଧୂତପାପ୍ମା ସହ ପୂର୍ଵଜୈଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵ୍ରଜତ୍ଯଗ୍ର୍ଯଵିମାନସଂସ୍ଥଃ
ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ ପାପ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ବାସ କରନ୍ତି ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ଧାତ୍ରୀତୁଲସ୍ଯୋର୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂନାମ ପଂଚାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା' ନାମକ ଏକଶତ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।