ଯସ୍ଯ ନାଦେନ ସଂତ୍ରସ୍ତା ଦେଵାସୁରମହୋରଗାଃ । ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସିଧୁଗଂଗାଯାଂ ଜାତୋଽଯଂ ମମ ପୁତ୍ରକଃ
ଯାହାର କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦରେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମହାନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସାଗର କହିଲେ—'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଶିଶୁ ସିନ୍ଧୁ ଗଙ୍ଗାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ମୋର ପୁଅ।'
ଜାତକର୍ମାଦି ସଂସ୍କାରାନ୍କୁରୁଷ୍ଵାସ୍ଯ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଥଂ ଵଦତି ପାଥୋଧୌ ସ ବାଲଃ ସାଗରାତ୍ମଜଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର କର, ହେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ; ନାରଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ସାଗର କହିବା ସମୟରେ, ସେ ଶିଶୁ, ସାଗରର ପୁଅ—
ବ୍ରହ୍ମାଣମଗ୍ରହୀତ୍କୂର୍ଚେ ଵିଧୁନ୍ଵଂତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଧୁନ୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ କୂର୍ଚଂ ତୁ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମାଗମଜ୍ଜଲମ୍ । କଥଂଚିନ୍ମୁକ୍ତକୂର୍ଚୋଽଥ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ସାଗରମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ପଣକୁ ଧରି, ପୁନିପୁନି ହଲାଇଲା; ହଲାଇବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରୁ ଜଳ ବାହାରିଲା; କିପରି ଦର୍ପଣକୁ ଛୁଡ଼ାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ସାଗରକୁ କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଵିଧୃତଂ ଯସ୍ମାଦନେନୈତଜ୍ଜଲଂ ମମ । ତସ୍ମାଜ୍ଜଲଂଧର ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ନାମ୍ନା ଭଵତ୍ଯସୌ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—'ଏହି ଜଳ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ ଧରାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଜଳନ୍ଧର ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯିବ।'
ଅଧୁନୈଵୈଷ ତରୁଣଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରପାରଗଃ । ଅଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵିନା ରୁଦ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏବେ ସେ ଯୁବକ ହୋଇଛି, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ରୁଦ୍ର ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ୍ୟ ହେବ।
ଯାତି ଯତ୍ର ସମୁଦ୍ଭୂତସ୍ତତ୍ରେଦାନୀଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ଏବେ ସେ ଯେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯିବ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶୁକ୍ରମାହୂଯ ରାଜ୍ଯେ ତଂ ଚାଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ । ଆମଂତ୍ର୍ଯ ସରିତାଂ ନାଥଂ ବ୍ରହ୍ମାଂତର୍ଦ୍ଧାନମନ୍ଵଗାତ୍
ନାରଦ କହିଲେ — ଏହିପରି କହି, ସେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା କରି ଦେଲେ। ପରେ, ନଦୀମାନ୍ୟଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ ତଦ୍ଦର୍ଶନୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନଃ ସାଗରସ୍ତଦା । କାଲନେମିସୁତାଂ ଵୃଂଦାଂ ତଦ୍ଭାର୍ଯାର୍ଥମଯାଚତ
ତାପରେ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଖିଲିଗଲା। ସେ କାଳନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଭାବେ ଚାହିଲେ।
ତେ କାଲନେମିପ୍ରମୁଖାସ୍ତତୋଽସୁରାସ୍ତସ୍ମୈ ସୁତାଂ ତାଂ ପ୍ରଦଦୁଃ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ । ସ ଚାପି ତାନ୍ପ୍ରାପ୍ଯସୁହୃଦ୍ଵରାନ୍ଵଶୀ ଶଶାସ ଗାଂ ଶୁକ୍ରସହାଯଵାନ୍ବଲୀ
ତାପରେ, କାଳନେମିଙ୍କ ଆଦି ଅସୁରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ସମୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ସମୁଦ୍ର, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାର୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ଜାଲଂଧରୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନଂନାମ ଷଣ୍ଣଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ପବିତ୍ର ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ଜାଲନ୍ଧର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନ' ନାମକ ଛଅନବେଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ। କ୍ଷିପ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତତ୍ରବୀଜେଭ୍ଯୋ ଵନସ୍ପତ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୋଭଵନ୍ । ଧାତ୍ରୀ ଚ ମାଲତୀ ଚୈଵ ତୁଲସୀ ଚ ନୃପୋତ୍ତମ
ନାରଦ କହିଲେ — ସେଠାରେ ପକାଯାଇଥିବା ବୀଜମାନେରୁ ତିନିଟି ଗଛ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା — ଧାତ୍ରୀ, ମାଲତୀ ଓ ତୁଳସୀ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଧାତ୍ର୍ଯୁଦ୍ଭଵା ସ୍ମୃତା ଧାତ୍ରୀ ମାଭଵା ମାଲତୀ ସ୍ମୃତା । ଗୌରୀଭଵା ଚ ତୁଲସୀ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵ ରଜୋଗୁଣାଃ
ଧାତ୍ରୀ ଧାତ୍ରୀଠାରୁ, ମାଲତୀ ମାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ତୁଳସୀ ଗୌରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିଛି। ଏମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରୀରୂପିଣ୍ଯୌ ଵନସ୍ପତ୍ଯୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦା ନୃପ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସଂଭ୍ରମାଦ୍ଵୃଂଦାରୂପାତିଶଯମୋହିତଃ
ଓ ରାଜା, ଏହି ଦୁଇଟି ଗଛକୁ ନାରୀ ରୂପରେ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଉଠିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହେଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତାସ୍ତଦା ମୋହାତ୍କାମାସକ୍ତେନ ଚେତସା । ତଂ ଚାପି ତୁଲସୀଧାତ୍ର୍ଯୌ ରାଗେଣୈଵାଵଲୋକତାମ୍
ତାପରେ, ମୋହରେ ଓ କାମନାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ରାଗରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଯଚ୍ଚଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାପୁରାବୀଜଂମାଯଯୈଵସମର୍ପିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତଦୁଦ୍ଭଵାନାରୀତସ୍ମିନ୍ନୀର୍ଷ୍ଯାଯୁତାଭଵତ୍
ପୂର୍ବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେଉଁ ବୀଜ ନିଜ ମାୟାରେ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଏହି ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଅତଃସାବର୍ବରୀତ୍ଯାଖ୍ଯାମାଧଵସ୍ଯାତିଗର୍ହିତା । ଧାତ୍ରୀତୁଲସ୍ଯୈତଦ୍ରା ଗାତ୍ତସ୍ଯପ୍ରୀତିପ୍ରଦେସଦା
ଏହି କାରଣରୁ, ସେ ବର୍ବରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଓ ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ।
ତତୋ ଵିସ୍ମୃତଦୁଃଖୋଽସୌ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସହୈଵ ତୁ । ଵୈକୁଂଠମଗମଦ୍ଧୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତଃ
ତାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ ଖୁସିରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
କାର୍ତିକୋଦ୍ଯାପନେ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତସ୍ମାତ୍ପୂଜା ଵିଧୀଯତେ । ତୁଲସୀମୂଲଦେଶେ ତୁ ପ୍ରୀତିଦା ସା ଯତଃ ସ୍ମୃତା
ଏହି କାରଣରୁ, କାର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ତୁଳସୀ ମୂଳରେ କରାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ତୁଲସୀକାନନଂ ରାଜନ୍ଗୃହେ ଯସ୍ଯାଵତିଷ୍ଠତେ । ତଦ୍ଗୃହଂ ତୀର୍ଥରୂପଂ ତୁ ନାଯାଂତି ଯମକିଂକରାଃ
ହେ ରାଜନ୍, ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ କାନନ ଅଛି, ସେ ଘର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏ; ଯମର ଦୂତମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ କାମଦଂ ତୁଲସୀଵନମ୍ । ରୋପଯଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ତେପଶ୍ଯଂତି ଭାସ୍କରିମ୍
ତୁଳସୀ କାନନ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷ ଏହାକୁ ରୋପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦର୍ଶନଂ ନର୍ମଦାଯାସ୍ତୁ ଗଂଗାସ୍ନାନଂ ତଥୈଵ ଚ । ତୁଲସୀଵନସଂସର୍ଗଃ ସମମେତତ୍ତ୍ରଯଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ତୁଳସୀ କାନନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ — ଏହି ତିନିଟିକୁ ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ରୋପଣାତ୍ପାଲନାତ୍ସେକାଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶନାନ୍ନୃଣାମ୍ । ତୁଲସୀ ଦହତେ ପାପଂ ଵାଙ୍ମନଃକାଯ ସଂଚିତମ୍
ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ରୋପିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ପାଣି ଦେବା, ଦେଖିବା ଓ ଛୁଇଁବା ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପାପ କଥା, ମନ ଓ ଶରୀରରେ ସଂଚୟ କରନ୍ତି, ତୁଳସୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ।
ତୁଲସୀମଂଜରୀଭିର୍ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧରିହରାର୍ଚନମ୍ । ନ ସ ଗର୍ଭଗୃହଂ ଯାତି ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଦ୍ୱାରା ହରି ଓ ହରଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପୁଷ୍କରାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ଗଂଗାଦ୍ଯାଃ ସରିତସ୍ତଥା । ଵାସୁଦେଵାଦଯୋ ଦେଵାସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ତୁଲସୀଦଲେ
ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀ ଓ ବାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ତୁଲସୀମଂଜରୀଯୁକ୍ତୋ ଯଦି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଂଚତି । ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୋତି ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ନୃପୋତ୍ତମ
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଧାରଣ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହା ଏକଦମ ସତ୍ୟ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକାଲିପ୍ତୋ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ଵିମୁଚଂତି । ଯମୋଽପି ନେକ୍ଷିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତଂ ପାପଶତୈରପି
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମାଟି ଲଗାଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତଶଃ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଜଂ ଯସ୍ତୁ ଚଂଦନଂ ଧାରଯେନ୍ନରଃ । ତଦ୍ଦେହଂ ନସ୍ପୃଶେତ୍ପାପଂ କ୍ରିଯମାଣମପୀହ ଯତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ କାଠରୁ ବନାଇଥିବା ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଏଠି ଥିବା ପାପ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ ।
ତୁଲସୀଵିପିନଚ୍ଛାଯା ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଭଵେନ୍ନୃପ । ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପିତୄଣାଂ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀ ବନର ଛାୟା ରହିଛି, ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଧାତ୍ରୀଛାଯାସୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ପିଂଡଦାନଂ ନୃପୋତ୍ତମ । ତୃପ୍ତିଂ ଚ ଯାଂତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଯେ ନରକେ ସ୍ଥିତାଃ
ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଯଦି ନରକରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ପାଣୌ ମୁଖେ ଚୈଵ ଦେହେ ଚ ନୃପସତ୍ତମ । ଧତ୍ତେ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଯସ୍ତୁ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଖ ଓ ଦେହରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ହରି ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ।