ଦେଵାରିର୍ଦିତିଜୋ ଦୃପ୍ତୋ ନୃସିଂହଂ ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍। ସ ତୁ ତେନ ତତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମୃଗେଂଦ୍ରେଣ ମହାନଖୈଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଦିତିଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଅହଂକାରରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନରସିଂହଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ, ସିଂହରାଜଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା—
ତଦୋଂକାରସହାଯେନ ଵିଦାର୍ଯ ନିହତୋ ଯୁଧି। ମହୀ ଚ କାଲଶ୍ଚ ଶଶୀନଭଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ସ ସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଦିଶଶ୍ଚ ସର୍ଵାଃ
ଓଁକାର ଧ୍ୱନିର ସହାୟତାରେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିରି ମାରାଗଲେ; ଏବଂ ପୃଥିବୀ, କାଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗମାନେ—
ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶୈଲାଶ୍ଚ ମହାର୍ଣଵାଶ୍ଚ ଗତାଃ ପ୍ରସାଦଂ ଦିତିପୁତ୍ରନାଶାତ୍। ତତଃ ପ୍ରମୁଦିତା ଦେଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼ ସାଗରମାନେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରର ବିନାଶରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ; ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ନାମଭିର୍ଦିଵ୍ଯୈରାଦିଦେଵଂ ସନାତନମ୍। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଵିଧୃତଂ ଦେଵ ନାରସିଂହମିଦଂ ଵପୁଃ
ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ନାମରେ ଆଦିଦେବ, ସନାତନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— 'ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ନରସିଂହ ରୂପ—'
ଏତଦେଵାର୍ଚଯିଷ୍ଯଂତି ପରାପରଵିଦୋ ଜନାଃ। ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ-। ଭଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ମହେଂଦ୍ରୋ ଦେଵସତ୍ତମଃ
'ଏହି ରୂପକୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଜଣା ଲୋକମାନେ ପୂଜିବେ।' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ଭଵାନ୍କର୍ତ୍ତା ଵିକର୍ତ୍ତା ଚ ଲୋକାନାଂ ପ୍ରଭଵୋଽଵ୍ଯଯଃ। ପରାଂ ଚ ସିଦ୍ଧିଂ ଚ ପରଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ପରଂ ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ହଵିଶ୍ଚ
'ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବିନାଶୀ ମୂଳ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତତ୍ୱ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହବି।'
ପରଂ ଚ ଧର୍ମଂ ପରମଂ ଯଶଶ୍ଚ ତ୍ଵାମାହୁରଗ୍ର୍ଯଂ ପରମଂ ପୁରାଣମ୍। ପରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ପରମଂ ତପଶ୍ଚ ପରଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ଚ ମାର୍ଗଂ
'ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଶ, ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ।'
ପରଂ ଚ ଯଜ୍ଞଂ ପରମଂ ଚ ହୋତ୍ରଂ ତ୍ଵାମାହୁରଗ୍ଯ୍ରଂ ପରମଂ ପୁରାଣମ୍। ପରଂ ଶରୀରଂ ପରମଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଚ ଯୋଗଂ ପରମାଂ ଚ ଵାଣୀମ୍
'ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୋମ, ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେହ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଣୀ।'
ପରଂ ରହସ୍ଯଂ ପରମାଂ ଗତିଂ ଚ ତ୍ଵାମାହୁରଗ୍ଯ୍ରଂ ପରମଂ ପୁରାଣମ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ
'ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁପ୍ତତ୍ୱ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗତି, ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।' ଏପରି କହି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ଭଗବାନ—
ସ୍ତୁତ୍ଵା ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ତତୋ ନଦତ୍ସୁ ତୂର୍ଯେଷୁ ନୃତ୍ଯଂତୀଷ୍ଵପ୍ସରଃସୁ ଚ
ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ବାଜା ରବେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ—
କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯୋତ୍ତରଂ କୂଲଂ ଜଗାମ ହରିରୀଶ୍ଵରଃ। ନାରସିଂହଂ ଵପୁର୍ଦେଵଃ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ସୁଦୀପ୍ତିମାନ୍
ହରି, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ନରସିଂହ ରୂପ ଛାଡ଼ିଦେଇ।
ପୌରାଣଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଗରଡଧ୍ଵଜଃ। ଅଷ୍ଟଚକ୍ରେଣ ଯାନେନ ଭୂତିଯୁକ୍ତେନ ଭାସ୍ଵତା
ପୁରାତନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ, ଆଠଟି ଚକ୍ର ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଉଜ୍ୱଳ ଶୋଭା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତପ୍ରକୃତିର୍ଦେଵଃ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଗତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ଭଗବାନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
ଶ୍ରୀ ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ-। ନରସିଂହସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରେଣ ତ୍ଵଯେରିତଂ। ତଥା ଭଵସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭୈରଵସ୍ଯାଭିଧୀଯତାମ୍
ଶ୍ରୀ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— 'ତୁମେ ନରସିଂହଙ୍କର ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିଛ; ଏବେ ଭବ, ଭୈରବଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ କହ।'
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତସ୍ଯାପି ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କର୍ମ ଚୋତ୍ତମଂ। ଆସୀଦ୍ଦୈତ୍ଯୋଂଧକୋ ନାମ ଭିନ୍ନାଂଜନଚଯୋପମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— 'ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଅନ୍ଧକ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କାଜଳ ମେଘ ପରି କଳା।'
ତପସା ମହତା ଯୁକ୍ତୋ ହ୍ଯଵଧ୍ଯସ୍ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍। ସ କଦାଚିନ୍ମହାଦେଵଂ ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହିତଂ ଵିଭୁଂ
ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ତାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ଥିଲେ; ଏକଥର ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଦେଖିଲେ।
କ୍ରୀଡମାନଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ତୁଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ। ଏତାଂ ଦେଵୀଂ ହରାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵିଯୋଗେ ମୃତ୍ଯୁମେଷ୍ଯତି
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଠାନିଲେ। 'ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବି; ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।'
ତତଃ ସ୍ଥିରା ଭଵିତ୍ରୀ ମେ ଭାର୍ଯୈଷା ଲୋକସୁଂଦରୀ। ବିବୌଷ୍ଠଂ ଚାରୁଵଦନଂ ଚାରୁକାଂତତରଂ ମୁଖଂ
ଏହି ଅଟୁଟ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ମହିଳା ଏବେ ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ହେବେ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ରୂପବତୀ କେହି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଓଠ ଓ ମୁହଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସୁନ୍ଦର।
ଯଦ୍ଯେଷା ନ ଭଵେଦ୍ଭାର୍ଯା ଜୀଵିତେ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍। ଏତାଂ ମତିମଥାସ୍ଥାଯ ମଂତ୍ରିଭିଃ ସହ ମଂତ୍ର୍ଯ ଚ
ଯଦି ସେ ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ହେବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଏଭଳି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଧରି, ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଚକ୍ରେ ଯୋଗଂ ସସୈନ୍ଯସ୍ଯ ସେନାପତିମଭାଷତ। ଆନଯସ୍ଵ ରଥଂ ମହ୍ଯଂ ଜୈତ୍ରଂ ଦେଵନିପାତନମ୍
ସେ ସେନା ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ ଏବଂ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ ମୋର ବିଜୟରଥ ଆଣ; ଏହି ରଥ ଦେବତାମାନେକୁ ମାନ୍ୟ କରେ।'
ଜଯିଷ୍ଯେ ତ୍ରିଦଶାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରପୁରୋଗମାନ୍। ହରିଷ୍ଯେ ପର୍ଵତସୁତାଂ ତଯା ମେଽପହୃତଂ ମନଃ
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ଆଦି ମୁଖ୍ୟ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିବି; ମୁଁ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାକୁ ନେଇଯିବି, କାରଣ ମୋ ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହରାଯାଇଛି।'
ମଂତ୍ରିଣା ତସ୍ଯ ଚାଖ୍ଯାତଃ କନକସ୍ଯ ଵଧସ୍ସୁରୈଃ। ପରଭାର୍ଯାନୁରକ୍ତସ୍ଯ କୃତୋ ଦେଵୈଃ ସଵାସଵୈଃ
ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମିଶି, କନକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଜନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ତତଃ କୋପପରୀତାତ୍ମା ହନ୍ମି ଦେଵାନ୍ସଶଂକରାନ୍। ତଂ ହତ୍ଵା ଦାନଵଂ ଶକ୍ରୋ ଭଯାଦଂଧାସୁରସ୍ଯ ଚ
ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଦେବତାମାନେକୁ, ଶଙ୍କର ସହିତ, ମାରିଦେବି।' ଦାନବକୁ ମାରିଦେବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟରେ ଅନ୍ଧକ ଦାନବକୁ ଦେଖି ପଳାଇଗଲେ।
ଜଗାମ ଶରଣାନ୍ଵେଷୀ କୈଲାସଂ ଶଂକରାଲଯଂ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦେଵେଶଂ ଚଂଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧକୃତଶେଖରଂ
ସେ ଶରଣ ଖୋଜି, କୈଳାସ ପର୍ବତ, ଯାହା ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିବାସ, ସେଠାକୁ ଗଲେ; ଦେବତାମାନେର ମହାପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଭୀତୋ ଵିଜ୍ଞାପଯାମାସ ଧୃତସାହସ୍ରଲୋଚନଃ। ଅଭଯଂ ଦେହି ମେ ଦେଵ ଦାନଵାଦଂଧକାଦହଂ
ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ ବିନମ୍ରତା ସହିତ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: 'ହେ ଦେବ, ମୋତେ ଅନ୍ଧକ ଦାନବରୁ ରକ୍ଷା କର, ମୋତେ ନିରାପଦ କର।'
ବିଭେମି ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଦ୍ଯ ମଯା ଯୁଧି ନିପାତିତଃ। ତଦ୍ଯାଵନ୍ନ ସ ଜାନାତି ହତଂ ପୁତ୍ରଂ ମହାସୁରଃ
'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ମାରିଦେଇଛି; ସେ ମହାଦାନବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପୂର୍ବରୁ—'
ତାଵତ୍ତତ୍ରସ୍ଥ ଏଵାଶୁ ହନ୍ଯତାଂ ମଦ୍ଭଯାଵହଃ। ସ୍ତ୍ରୀଲୌଲ୍ଯାଦ୍ଦାନଵଃ କ୍ରୂରଃ ପରଭାର୍ଯାପହାରକଃ
'ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ମୋ ପାଇଁ ଭୟ ଆଣେ, ତାକୁ ଏଖଣି ମାରାଯାଉ; ସେ ନିର୍ଦୟ ଦାନବ, ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଲୋଭରେ, ଅନ୍ୟର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀକୁ ଚୋରି କରେ।'
ସର୍ଵଥା ଘାତନୀଯସ୍ତେ ଭଵତା ସୁରସତ୍ତମ। ଶକ୍ରସ୍ଯୈଵଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶରଣ୍ଯଃ ଶଂକରସ୍ତଦା
'ଯେପରି ହେଉ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା, ଆପଣ ତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିନାଶ କରିବା ଉଚିତ।' ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଶରଣ ଶଙ୍କର ତାପରେ—
ଦଦାଵଭଯମେଵାସୌ ମା ଭୈରିତି ଶତକ୍ରତୋଃ। ଦତ୍ତାଭଯୋଥ କୈଲାସାଦାଜଗାମ କୁଶସ୍ଥଲୀମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରାପଦ କରିଦେଲେ, କହିଲେ, 'ଭୟ କରନିଅ, ହେ ଶତକ୍ରତୁ।' ଏପରି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେ କୈଳାସରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଯାଇଲେ।
ଵୃତୋ ଭୂତଗଣୈରୀଶୋ ଵଧାର୍ଥମଂଧକସ୍ଯ ତୁ। କୃତ୍ଵା ରୂପଂ ମହାକାଯଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ସୁଭୈରଵଂ
ଭୂତଗଣମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ଏଶ୍ୱର ଅନ୍ଧକଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ବିଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲେ।