ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଂକାଶୋ ମେରୁଶ୍ଚୈଵ ମହାନ୍ଗିରିଃ। ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଗଂଧର୍ଵୈର୍ନିତ୍ଯଂ ସେଵିତକଂଦରଃ
ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଥିଲା, ଯାହାର ଗୁହାଗୁଡିକୁ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ସେବନ କରୁଥିଲେ।
ହେମଗର୍ଭୋ ମହାସେନସ୍ତଥା ମେଘସଖୋ ଗିରିଃ। କୈଲାସଶ୍ଚୈଵ ଶୈଲେଂଦ୍ରୋ ଦାନଵେଂଦ୍ରେଣ କଂପିତଃ
ସେଠାରେ ହେମଗର୍ଭ, ମହାସେନ ଓ ମେଘସଖ ପାହାଡ଼ ଥିଲା; ଏହିପରି କୈଳାସ ପାହାଡ଼, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ମହାରାଜା, ଯାହାକୁ ଦାନବନାୟକ ଉପଦ୍ରବ କରିଥିଲେ।
ହେମପୁଷ୍କରସଞ୍ଛନ୍ନଂ ତେନ ଵୈଖାନସଂ ସରଃ। କଂପିତଂ ମାନସଂ ଚୈଵ ହଂସକାରଂଡଵାକୁଲମ୍
ସେଠାରେ ସୁନାର ପଦ୍ମରେ ଢାକା ଥିଲା ବୈଖାନସ ସରୋବର ଓ ମାନସ ସରୋବର, ଯାହା ଉପଦ୍ରବିତ ଓ ହଂସ କାଦମ୍ବ ରେ ଭରିଥିଲା।
ତ୍ରିଶୃଂଗଃ ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କୁମାରୀ ଚ ସରିଦ୍ଵରା। ତୁଷାରଚଯସଂଚ୍ଛନ୍ନୋ ମଂଦରଶ୍ଚାପି ପର୍ଵତଃ
ସେଠାରେ ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ ଓ କୁମାରୀ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଥିଲା; ଏହିପରି ତୁଷାର ରାଶିରେ ଢାକା ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଉଶୀରବୀଜଶ୍ଚ ଗିରିର୍ଭଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥସ୍ତଥାଦ୍ରିରାଟ୍। ପ୍ରଜାପତିଗିରିଶ୍ଚୈଵ ତଥା ପୁଷ୍କରପର୍ଵତଃ
ସେଠାରେ ଉଶୀରବୀଜ ପାହାଡ଼, ଭଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ନାମକ ପାହାଡ଼ରାଜା, ପ୍ରଜାପତି ପାହାଡ଼ ଏବଂ ପୁଷ୍କର ପାହାଡ଼ ଥିଲା।
ଦେଵାଭଃ ପର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵୈ ଵାଲୁକାଗିରିଃ। କ୍ରୌଂଚଃ ସପ୍ତର୍ଷିଶୈଲଶ୍ଚ ଧୂମ୍ରଵର୍ଣଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ
ସେଠାରେ ଦେବାଭ ପାହାଡ଼, ବାଲୁକା ପାହାଡ଼, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ସପ୍ତର୍ଷି ପାହାଡ଼, ଧୂସର ରଙ୍ଗର ପାହାଡ଼ ଥିଲା।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ଗିରଯୋ ଦେଶା ଜନପଦାସ୍ତଥା। ନଦ୍ଯଃ ସସାଗରାଃ ସର୍ଵାଃ ଦାନଵେନାଭିକଂପିତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼, ଅଞ୍ଚଳ, ଜନପଦ ଓ ସମସ୍ତ ନଦୀ-ସମୁଦ୍ର ଦାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦ୍ରବିତ ହୋଇଥିଲା।
କପିଲଶ୍ଚ ମହୀପୁତ୍ରୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଵାଂଶ୍ଚ ପ୍ରକଂପିତଃ। ଖେଚରାଶ୍ଚ ନିଶାପୁତ୍ରାଃ ପାତାଲତଲଵାସିନଃ
କପିଳ, ମାଟିର ପୁଅ, ଓ ବାଘର ମାନେ ଉପଦ୍ରବିତ ହେଲେ; ଏହିପରି ଆକାଶରେ ବସୁଥିବା ନିଶାର ପୁଅମାନେ ଓ ପାତାଳ ତଳରେ ବସୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଗଣସ୍ତଥାପରୋ ରୌଦ୍ରୋ ମେଘନାମାଂକୁଶାଯୁଧଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଗୋ ଭୀମଵେଗଶ୍ଚ ସର୍ଵ ଏତେଭିକଂପିତାଃ
ଏହାପରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଦଳ, ଯାହା ମେଘ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ହସ୍ତରେ ଧରିଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଗତିରେ ଉପରକୁ ଯାଇଲା; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ କମ୍ପିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଗଦୀ ଶୂଲୀ କରାଲଶ୍ଚ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁସ୍ତଥା। ଜୀମୂତଘନନିର୍ଘୋଷୋ ଜୀମୂତ ଇଵ ଵେଗଵାନ୍
ଗଦା ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁରେ ଥିଲେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ; ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ବେଗରେ ବଜ୍ରପାତ ପରି।
ଦେଵାରିର୍ଦିତିଜୋ ଦୃପ୍ତୋ ନୃସିଂହଂ ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍। ସ ତୁ ତେନ ତତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମୃଗେଂଦ୍ରେଣ ମହାନଖୈଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଦିତିଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଅହଂକାରରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନରସିଂହଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ, ସିଂହରାଜଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା—
ତଦୋଂକାରସହାଯେନ ଵିଦାର୍ଯ ନିହତୋ ଯୁଧି। ମହୀ ଚ କାଲଶ୍ଚ ଶଶୀନଭଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ସ ସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଦିଶଶ୍ଚ ସର୍ଵାଃ
ଓଁକାର ଧ୍ୱନିର ସହାୟତାରେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିରି ମାରାଗଲେ; ଏବଂ ପୃଥିବୀ, କାଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗମାନେ—
ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶୈଲାଶ୍ଚ ମହାର୍ଣଵାଶ୍ଚ ଗତାଃ ପ୍ରସାଦଂ ଦିତିପୁତ୍ରନାଶାତ୍। ତତଃ ପ୍ରମୁଦିତା ଦେଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼ ସାଗରମାନେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରର ବିନାଶରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ; ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ନାମଭିର୍ଦିଵ୍ଯୈରାଦିଦେଵଂ ସନାତନମ୍। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଵିଧୃତଂ ଦେଵ ନାରସିଂହମିଦଂ ଵପୁଃ
ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ନାମରେ ଆଦିଦେବ, ସନାତନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— 'ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ନରସିଂହ ରୂପ—'
ଏତଦେଵାର୍ଚଯିଷ୍ଯଂତି ପରାପରଵିଦୋ ଜନାଃ। ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ-। ଭଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ମହେଂଦ୍ରୋ ଦେଵସତ୍ତମଃ
'ଏହି ରୂପକୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଜଣା ଲୋକମାନେ ପୂଜିବେ।' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ଭଵାନ୍କର୍ତ୍ତା ଵିକର୍ତ୍ତା ଚ ଲୋକାନାଂ ପ୍ରଭଵୋଽଵ୍ଯଯଃ। ପରାଂ ଚ ସିଦ୍ଧିଂ ଚ ପରଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ପରଂ ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ହଵିଶ୍ଚ
'ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବିନାଶୀ ମୂଳ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତତ୍ୱ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହବି।'
ପରଂ ଚ ଧର୍ମଂ ପରମଂ ଯଶଶ୍ଚ ତ୍ଵାମାହୁରଗ୍ର୍ଯଂ ପରମଂ ପୁରାଣମ୍। ପରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ପରମଂ ତପଶ୍ଚ ପରଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ଚ ମାର୍ଗଂ
'ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଶ, ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ।'
ପରଂ ଚ ଯଜ୍ଞଂ ପରମଂ ଚ ହୋତ୍ରଂ ତ୍ଵାମାହୁରଗ୍ଯ୍ରଂ ପରମଂ ପୁରାଣମ୍। ପରଂ ଶରୀରଂ ପରମଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଚ ଯୋଗଂ ପରମାଂ ଚ ଵାଣୀମ୍
'ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୋମ, ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେହ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଣୀ।'
ପରଂ ରହସ୍ଯଂ ପରମାଂ ଗତିଂ ଚ ତ୍ଵାମାହୁରଗ୍ଯ୍ରଂ ପରମଂ ପୁରାଣମ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ
'ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁପ୍ତତ୍ୱ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗତି, ତୁମକୁ ପ୍ରଥମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।' ଏପରି କହି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ଭଗବାନ—
ସ୍ତୁତ୍ଵା ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ତତୋ ନଦତ୍ସୁ ତୂର୍ଯେଷୁ ନୃତ୍ଯଂତୀଷ୍ଵପ୍ସରଃସୁ ଚ
ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ବାଜା ରବେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ—
କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯୋତ୍ତରଂ କୂଲଂ ଜଗାମ ହରିରୀଶ୍ଵରଃ। ନାରସିଂହଂ ଵପୁର୍ଦେଵଃ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ସୁଦୀପ୍ତିମାନ୍
ହରି, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ନରସିଂହ ରୂପ ଛାଡ଼ିଦେଇ।
ପୌରାଣଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଗରଡଧ୍ଵଜଃ। ଅଷ୍ଟଚକ୍ରେଣ ଯାନେନ ଭୂତିଯୁକ୍ତେନ ଭାସ୍ଵତା
ପୁରାତନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ, ଆଠଟି ଚକ୍ର ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଉଜ୍ୱଳ ଶୋଭା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତପ୍ରକୃତିର୍ଦେଵଃ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଗତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ଭଗବାନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
ଶ୍ରୀ ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ-। ନରସିଂହସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରେଣ ତ୍ଵଯେରିତଂ। ତଥା ଭଵସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭୈରଵସ୍ଯାଭିଧୀଯତାମ୍
ଶ୍ରୀ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— 'ତୁମେ ନରସିଂହଙ୍କର ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିଛ; ଏବେ ଭବ, ଭୈରବଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ କହ।'
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତସ୍ଯାପି ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ କର୍ମ ଚୋତ୍ତମଂ। ଆସୀଦ୍ଦୈତ୍ଯୋଂଧକୋ ନାମ ଭିନ୍ନାଂଜନଚଯୋପମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— 'ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଅନ୍ଧକ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କାଜଳ ମେଘ ପରି କଳା।'
ତପସା ମହତା ଯୁକ୍ତୋ ହ୍ଯଵଧ୍ଯସ୍ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍। ସ କଦାଚିନ୍ମହାଦେଵଂ ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହିତଂ ଵିଭୁଂ
ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ତାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ଥିଲେ; ଏକଥର ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଦେଖିଲେ।
କ୍ରୀଡମାନଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ତୁଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ। ଏତାଂ ଦେଵୀଂ ହରାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵିଯୋଗେ ମୃତ୍ଯୁମେଷ୍ଯତି
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଠାନିଲେ। 'ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବି; ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।'
ତତଃ ସ୍ଥିରା ଭଵିତ୍ରୀ ମେ ଭାର୍ଯୈଷା ଲୋକସୁଂଦରୀ। ବିବୌଷ୍ଠଂ ଚାରୁଵଦନଂ ଚାରୁକାଂତତରଂ ମୁଖଂ
ଏହି ଅଟୁଟ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ମହିଳା ଏବେ ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ହେବେ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ରୂପବତୀ କେହି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଓଠ ଓ ମୁହଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସୁନ୍ଦର।
ଯଦ୍ଯେଷା ନ ଭଵେଦ୍ଭାର୍ଯା ଜୀଵିତେ କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍। ଏତାଂ ମତିମଥାସ୍ଥାଯ ମଂତ୍ରିଭିଃ ସହ ମଂତ୍ର୍ଯ ଚ
ଯଦି ସେ ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ହେବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଏଭଳି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଧରି, ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଚକ୍ରେ ଯୋଗଂ ସସୈନ୍ଯସ୍ଯ ସେନାପତିମଭାଷତ। ଆନଯସ୍ଵ ରଥଂ ମହ୍ଯଂ ଜୈତ୍ରଂ ଦେଵନିପାତନମ୍
ସେ ସେନା ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ ଏବଂ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ ମୋର ବିଜୟରଥ ଆଣ; ଏହି ରଥ ଦେବତାମାନେକୁ ମାନ୍ୟ କରେ।'