କ୍ରମେଣାଶ୍ରମସଂପ୍ରାପ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତାଦନୁ। ତସ୍ଯ କର୍ତୁର୍ନିଯୋଗେନ ସଂସାରୋ ଯେନ ଵର୍ଧିତଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଜୀବନର ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଯାହା ଛାତ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହିପରି ସଂସାର ଚକ୍ର ଚାଲିଯାଏ।
ସଂସାରସ୍ଯ ହି ନୋତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁର୍ଯଦି ନିର୍ଗୃହାଃ। କର୍ତ୍ରା ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ସଦା ସୁତଲାଭଃ ପ୍ରଶଂସିତଃ1.43.
ଯଦି ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ନ ହେଉନ୍ତେ, ତେବେ ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସଦା ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଣିନାଂ ମୋହନାର୍ଥାଯ ନରକତ୍ରାଣକାରଣାତ୍। ସ୍ତ୍ରିଯା ଵିରହିତା ସୃଷ୍ଟିର୍ଜଂତୂନାଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିବା ଏବଂ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ, ସ୍ତ୍ରୀ ବିନା ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସ୍ତ୍ରୀଜାତିସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ କୃପଣା ଦୈନ୍ଯଭାଗିନୀ। ଶାସ୍ତ୍ରାଲୋଚନସାମର୍ଥ୍ଯାଦ୍ଦୂଷିତଂ ତାସୁ କର୍ତୃଣା
ସ୍ତ୍ରୀଜାତି ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଃଖିନୀ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଅଂଶୀ; ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଅସମର୍ଥତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷାରୋପିତ।
ତସ୍ଯାଂ ନୋପରିଭାଵଜ୍ଞା ଭଵେଦେତି ଚ ଵେଧସା। ଶାସ୍ତ୍ରେଷୂକ୍ତମସଂଦିଗ୍ଧଂ ବହୁଵାରଂ ମହାଫଲଂ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନେକଥର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହା ମହାଫଳଦାୟକ।
ଦଶପୁତ୍ରସମା କନ୍ଯା ଯାପି ସ୍ଯାଚ୍ଛୀଲଵର୍ଜିତା। ଵାକ୍ଯମେତତ୍ଫଲଭ୍ରଷ୍ଟଂ ପୁଂସାଂ ଗ୍ଲାନିକରଂ ଫଲଂ
ଏହି କଥା କୁହାଯାଏ ଯେ, ଏକ କନ୍ୟା ଯଦି ଶୀଳ ରହିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ଦଶପୁଅ ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ଯଦି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ପୁରୁଷମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ହାନିରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
କନ୍ଯା ହି କୃପଣା ଶୋଚ୍ଯା ପିତୁର୍ଦୁଃଖଵିଵର୍ଦ୍ଧିନୀ। ଯାପି ସ୍ଯାତ୍ପୂର୍ଣସର୍ଵାର୍ଥା ପତିପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତା
କନ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଦୟନୀୟ ଓ ଶୋକନୀୟ, କାରଣ ସେ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଏ; ଯଦିଓ ସେ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପତି ଓ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
କିଂ ପୁନର୍ଦୁର୍ଭଗା ହୀନା ପତିପୁତ୍ରଧନାଦିଭିଃ। ତ୍ଵଂ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ସୁତା ଯା ମେ ଶରୀରେ ଦୋଷସଂଗ୍ରହମ୍
ଯଦି ସେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ପତି, ପୁଅ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ରହିତ ହୁଏ, ତେବେ କେତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ? ଏବଂ ତୁମେ କହିଛ, ମୋର କନ୍ୟା ମୋ ଦେହର ସମସ୍ତ ଦୋଷର ସଂଗ୍ରହ।
ଅହୋ ମୁହ୍ଯାମି ଶୁଷ୍ଯାମି ଗ୍ଲାମି ସୀଦାମି ନାରଦ। ଅଯୁକ୍ତମପି ଵକ୍ତଵ୍ଯମପ୍ରାପ୍ଯମପି ସାଂପ୍ରତମ୍
ହାୟ, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ, ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଛି, ମୁଁ ଡୁବୁଛି, ହେ ନାରଦ; ଏବେ ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
ଅନୁଗ୍ରହାଯ ମେ ଛିନ୍ଧି ଦୁଃଖଂ କନ୍ଯାଶ୍ରଯଂ ମୁନେ। ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେପ୍ଯସଂଦିଗ୍ଧେ ମନଃ ପରିଭଵାଶ୍ରଯାତ୍
ମୋର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ହେ ମୁନି, ମୋ କନ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କର; ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବମାନର ଭୟ ରହିଥାଏ।
ତୃଷ୍ଣା ମୁଷ୍ଣାତି ନିଷ୍ଣାତଂ ଫଲଲୋଭାଶ୍ରଯାତ୍ପୁନଃ। ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ହି ପରମଂ ଜନ୍ମ କୁଲାନାମୁଭଯାତ୍ମନାମ୍
ଫଳର ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଜଣାକୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରିଦିଏ; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଜନ୍ମରେ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ଗୁଣ ଥାଏ।
ଇହାମୁତ୍ର ସୁଖାଯୋକ୍ତଂ ସତ୍ପତିପ୍ରାପ୍ତିସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଦୁର୍ଲଭତ୍ଵାତ୍ସତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵିଗୁଣୋପି ପତିଃ କିଲ
ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତି ପାଇବାକୁ ଯାହାକୁ ସଉଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇବା ଦୁର୍ଲଭ; ତେଣୁ ଦୁର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପତିକୁ ଭାଗ୍ୟ ମନାଯାଏ।
ନ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଵିନା ପୁଣ୍ଯୈଃ ପତିର୍ନାର୍ଯାଃ କଦାଚନ। ଯତୋ ନିସ୍ସାଧନୋ ଧର୍ମଃ ପରିଣାମୋତ୍ଥିତା ରତିଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଛାଡ଼ି କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସାଧନ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳରୁ ମାତ୍ର ଭଲପାଇବା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଧନଂ ଜୀଵିତପର୍ଯଂତଂ ପତ୍ଯୌ ନାର୍ଯାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ନିର୍ଦ୍ଧନୋ ଦୁର୍ମୁଖୋ ମୂର୍ଖଃ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଵର୍ଜିତଃ
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଧନ ସ୍ୱାମୀ ଜୀବନ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ସ୍ୱାମୀ ଦରିଦ୍ର, ମନ୍ଦ ମୁହଁ, ମୂର୍ଖ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ରହିତ—
ଦୈଵତଂ ପରମଂ ନାର୍ଯାଃ ପତିରୁକ୍ତଃ ସଦୈଵ ହି। ତ୍ଵଯା ଦେଵର୍ଷିଣା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନ ଜାତୋଽସ୍ଯାଃ ପତିଃ କିଲ
ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେବଋଷି, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେଉଁଠି ଏଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ଏତଦ୍ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯମତୁଲମସଂଖ୍ଯଂ ଚ ଦୁରୁଦ୍ଵହମ୍। ଚରାଚରେ ଭୂତସର୍ଗେ ଚିଂତା ସା ଵ୍ଯାପିନୀ ମୁନେ
ଏହି ଅପସ୍ତିତି ଅପରିମିତ, ଅସଂଖ୍ୟ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ; ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ମୁନି।
ସ ନ ଜାତ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମମେଦଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ମନଃ। ମନୁଷ୍ଯଦେଵଜାତୀନାଂ ଶୁଭାଶୁଭନିଵେଦକମ୍
ସେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ; ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଅଶୁଭ କଥାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଲକ୍ଷଣଂ ହସ୍ତପାଦାଭ୍ଯାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିହିତଂ କିଲ। ସେଯମୁତ୍ତାନହସ୍ତେତି ତ୍ଵଯୋକ୍ତା ମୁନିପୁଂଗଵ
ହାତ ଓ ପାଦରେ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହିଠିକୁ 'ଉତ୍ତାନ ହସ୍ତ' ବୋଲି ତୁମେ କହିଛ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉତ୍ତାନହସ୍ତତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯାଚତାମେଵ ନିତ୍ଯକା। ଶୁଭୋଦଯାନାଂ ଧନ୍ଯାନାଂ ନ କଦାଚିତ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛତାମ୍
'ଉତ୍ତାନ ହସ୍ତ' ସଦା ସେମାନଙ୍କର ଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ମାଗନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଉଦୟ ଓ ଧନ୍ୟତା ପାଇଛନ୍ତି, ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଥାଏ।
ସୁଚ୍ଛାଯଯାସ୍ଯାଶ୍ଚରଣୌ ତ୍ଵଯୋକ୍ତୌ ଵ୍ଯଭିଚାରିଣୌ। ତତ୍ରାପି ଶ୍ରେଯସୀ ହ୍ଯାଶା ମୁନେ ନ ପ୍ରତିଭାତି ନଃ
ତୁମେ କହିଛ, ସେଉଁଠି ଚରଣର ଛାୟା ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଅବିଶ୍ୱାସୀ; ଏଠି ମଧ୍ୟ, ମୁନି, ଆମେ କୌଣସି ଭଲ ଆଶା ଦେଖୁନାହୁଁ।
ଶରୀରଲକ୍ଷଣାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପୃଥକ୍ଫଲନିଵେଦିନଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରତେ ଶୈଲେ ମହାଦୁଃଖଵିଚାରିଣି
ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଫଳ ଦେଉଛି; ଏଭଳି କହି, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ପାହାଡ଼ ଚୁପ ହେଲେ—
ସ୍ମିତପୂର୍ଵମୁଵାଚେଦଂ ନାରଦୋ ଦେଵପୂଜିତଃ। ନାରଦ ଉଵାଚ-। ହର୍ଷସ୍ଥାନେ ଚ ମହତି ତ୍ଵଯା ଦୁଃଖଂ ନିରୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ଦେବମାନ୍ୟ ନାରଦ ହସି କହିଲେ: 'ଏଠି ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ହେବା ଉଚିତ, ସେଠି ତୁମେ ଦୁଃଖ କଥା କହୁଛ।'
ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ମୋହଂ ଯାସି ମହାଗିରେ। ଇମାଂ ଶୃଣୁ ଗିରଂ ମତ୍ତୋ ରହସ୍ଯପରିନିଷ୍ଠିତାମ୍
ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ସୀମିତ ନୁହେଁ ବୋଲି, ମହାପାହାଡ଼, ତୁମେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛ; ମୋ ପାଖରୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଶୁଣ।
ସମାହିତୋ ମହାଶୈଲ ମଯୋକ୍ତସ୍ଯ ଵିଚାରଣାମ୍। ନ ଜାତୋସ୍ଯାଃ ପତିର୍ଦେଵ୍ଯା ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ହିମାଚଲ
ମହାଶୈଳ, ମୁଁ କହିଥିବା କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କର; ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି, ହିମାଚଳ, ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏଯାଁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ସ ନ ଜାତୋ ମହାଦେଵୋ ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵୋଦ୍ଭଵଃ। ଶରଣ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତଃ ଶାସ୍ତା ଶଂକରଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ଏଯାଁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି—ମହାଦେବ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ସ; ଶରଣ, ଚିରଅବିନାଶୀ, ଶିକ୍ଷକ, ଶଙ୍କର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ।
ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରମୁନଯୋ ଗର୍ଭଜନ୍ମଜରାର୍ଦିତାଃ। ତସ୍ଯ ତେ ପରମେଶସ୍ଯ ସର୍ଵେ କ୍ରୀଡନକା ଗିରେ
ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଋଷିମାନେ, ଜନ୍ମ, ଗର୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୀଡ଼ିତ—ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସମସ୍ତେ ଖେଳନା ମାତ୍ର, ହେ ପାହାଡ଼।
ବ୍ରହ୍ମାଂଡତସ୍ତଦିଚ୍ଛାତଃ ସଂଭୂତୋ ଭୁଵନପ୍ରଭୁଃ। ଆତ୍ମନୋ ନ ଵିନାଶୋସ୍ତି ସ୍ଥାଵରାଂତେପି ଭୂଧର
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ପାହାଡ଼, ସ୍ଥାବର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ।
ସଂସାରେ ଜାଯମାନସ୍ଯ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ଦେହିନଃ। ନଶ୍ଯତେ ଦେହ ଏଵାତ୍ର ନାତ୍ମନୋ ନାଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ଦେହୀ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠି କେବଳ ଦେହ ନଶ୍ଵର; ଆତ୍ମାର କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ଥାଵରାଂତୋଽଯଂ ସଂସାରୋ ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ସ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଦୁଃଖାର୍ତୋ ହ୍ଯନିଶଂ ପରିଵର୍ତତେ
ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଘେରି ରହିଛି, ଏହା ଅବିରତ ଘୂରିଯାଏ।
ମହାଦେଵୋଽଚଲଃସ୍ଥାଣୁର୍ନ ଜାତୋ ଜନକୋଽଜରଃ। ଭଵିଷ୍ଯତି ପତିଃ ସୋଽସ୍ଯା ଜଗନ୍ନାଥୋ ନିରାମଯଃ
ମହାଦେବ ଅଚଳ, ଅବିଚଳିତ, ଅଜନ୍ମା, ପିତା, ଜରାହୀନ; ସେଉଁଠି ସେ ଏହାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହେବେ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଦୁଃଖ ରହିତ।