ଏତଦ୍ଵ୍ରତଦ୍ଵଯଂ କାଂତେ ମମାତୀଵ ପ୍ରିଯଂକରମ୍ । ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିକରଂ ସମ୍ଯକ୍ପୁତ୍ରସଂପତ୍ତିକାରକମ୍
ଏହି ଦୁଇଟି ବ୍ରତ, ପ୍ରିୟେ, ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ପୁଅ ଲାଭ ମଧ୍ୟ କରାଏ।
କାର୍ତିକେ ମାସି ଯେ ନିତ୍ଯଂ ତୁଲାସଂସ୍ଥେ ଦିଵାକରେ । ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାସ୍ଯଂତି ତେ ମୁକ୍ତା ମହାପାତକିନୋଽପି ଚ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ସଂମାର୍ଜନଂ ଗୃହେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଵସ୍ତିକାଦି ନିଵେଦନମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଘର ସଫା କରନ୍ତି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଯଥା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ନିବେଦନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି— ସେମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ସ୍ନାନଂ ଜାଗରଣଂ ଦୀପଂ ତୁଲସୀଵନସେଵନମ୍ । କାର୍ତ୍ତିକେ ଯେ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ତେ ନରା ଵିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତଯଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ, ଜାଗରଣ, ଦୀପ ଦେବା, ଓ ତୁଳସୀ ବନର ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆକାର ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
ଇତ୍ଥଂ ଦିନତ୍ରଯମପି କାର୍ତିକେ ଯେ ପ୍ରକୁର୍ଵତେ । ଦେଵାନାମପି ତେ ଵଂଦ୍ଯାଃ କିଂ ଯୈରାଜନ୍ମତଃ କୃତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି ଦିନ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମଠାରୁ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମହିମା କେତେ?
ଇତ୍ଥଂ ଗୁଣଵତୀ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରତ୍ଯବ୍ଦଂ ପ୍ରତିନୀଯତେ । ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରିକରେ ଭକ୍ତା ତତ୍ପରମାନସା
ଏପରି ଭାବେ, ଗୁଣବତୀ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
କଦାଚିଜ୍ଜରସା ସାଥ କୃଶାଂଗୀ ଜ୍ଵରପୀଡିତା । ସ୍ନାତୁଂ ଗଂଗାଂ ଗତା କାଂତେ କଥଂଚିଚ୍ଛନକୈସ୍ତଥା
ଏକ ଦିନ, ବୟସର ଦୁଃଖ, ଦେହ ଶୁକିଯିବା ଓ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଗୁଣବତୀ କଷ୍ଟରେ କିଛି ଦିନ ଲାଗି ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଯାଵଜ୍ଜଲାଂତରଗତା କଂପିତା ଶୀତପୀଡିତା । ତାଵତ୍ସା ଵିହ୍ଵଲା ପଶ୍ଯଦ୍ଵିମାନଂ ପ୍ରାପ୍ତମଂବରାତ୍
ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଥରେ ଥରେ କମ୍ପିତ ଓ ଶୀତରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମହସ୍ତୈରାସନ୍ନମଂବରାତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରୂପଧରୈଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵୈନତେଯଧ୍ଵଜାଂକିତୈଃ
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ହାତରେ ଧରି, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଝଣ୍ଡାରେ ଶୋଭିତ, ବିଷ୍ଣୁର ରୂପ ଧରିଥିବା ମୋର ସଙ୍ଗୀମାନେ ଆକାଶରୁ ଅବତରିଲେ।
ଆରୋହଯନ୍ଵିମାନଂ ତମପ୍ସରୋଗଣସେଵିତମ୍ । ଚାମରୈର୍ଵୀଜ୍ଯମାନାଂ ତାଂ ଵୈକୁଂଠମନଯନ୍ଗଣାଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପସରାମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଚାମରା ଦ୍ୱାରା ବିଲେଇ ଦିଅଯାଉଥିଲା, ଏହି ସମସ୍ତ ଦଳ ତାଙ୍କୁ ବୈକୁଠକୁ ନେଇଗଲେ।
ଅଥ ସା ତଦ୍ଵିମାନସ୍ଥା ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିଶିଖୋପମା । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯେନ ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଗତାଭଵତ୍
ତାଁ ଏହି ରଥରେ ବସି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵାନାଂ ଯଥା ପ୍ରାର୍ଥନଯା ଭୁଵମ୍ । ଆଗଚ୍ଛତା ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଯାତାସ୍ତେଽପି ମଯା ସହ
ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଭୂମିକୁ ଆସିଥିଲେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଆସିଗଲେ।
ଏତେପି ଯାଦଵାଃ ସର୍ଵେ ମଦ୍ଗଣା ଏଵ ଭାମିନି । ପିତା ତେ ଦେଵଶର୍ମାଭୂତ୍ସତ୍ରାଜିଦଧିପୋ ହ୍ଯଯମ୍
ଏହି ଯାଦବମାନେ, ମୋର ଭଲା ମିତ୍ରମାନେ; ତୁମର ପିତା ଦେବଶର୍ମା ଥିଲେ, ଏହି ରାଜା ସତ୍ରାଜିତ।
ଯଶ୍ଚଂଦ୍ରଶର୍ମା ସୋଽକ୍ରୂରସ୍ତ୍ଵଂ ସା ଗୁଣଵତୀ ଶୁଭେ । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯେନ ବହୁମତ୍ପ୍ରୀତିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମା, ସେ ଅକ୍ରୂର; ତୁମେ ଶୁଭେ, ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋର ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
ମମ ଦ୍ଵାରେ ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ତୁଲସୀଵାଟିକା କୃତା । ତସ୍ମାଦଯଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷସ୍ତଵାଂଗଣତଃ ଶୁଭେ
ମୋର ଦ୍ୱାରରେ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତୁଳସୀ ବାଟିକା ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମ ଆଙ୍ଗଣରେ ଏହି କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶୁଭେ।
କାର୍ତିକେ ଦୀପମାନଂ ଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ତୁ କୃତଂ ପୁରା । ତ୍ଵଦ୍ଦେହଗେହସଂସ୍ଥେଯଂ ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥିରାଭଵତ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତୁମେ ଯେ ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ, ତୁମ ଘର ଓ ଦେହରେ ରଖି, ଏହି କାରଣରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ ପାଖରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଚ୍ଚ ଵ୍ରତାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣଵେ ଭର୍ତୃରୂପିଣେ । ନିଵେଦିତଵତୀ ତସ୍ମାନ୍ମମ ଭାର୍ଯାତ୍ଵମାଗତା
ତୁମେ ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ତୁମ ପତି ରୂପରେ, ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବାକୁ ପାଇଛ।
ଆଜନ୍ମମରଣାତ୍ପୂର୍ଵଂ କାର୍ତ୍ତିକେ ଯଦ୍ଵ୍ରତଂ କୃତମ୍ । କଦାଚିଦପି ତେନୈଵ ମଦ୍ଵିଯୋଗଂ ନ ପଶ୍ଯସି
ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଏହି ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମେ କେବେ ମୋରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଯେ କାର୍ତ୍ତିକେ ମାସି ନରା ଵ୍ରତପରାଯଣାଃ । ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଗତାସ୍ତେଽପି ପ୍ରୀତିଦା ତ୍ଵଂ ଯଥା ମମ
ଏଭଳି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେମାନେ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟକୁ ପାଇ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞଦାନଵ୍ରତତପଃ କାରିଣୋ ମାନଵାଃ ଖଲୁ । କାର୍ତ୍ତିକଵ୍ରତପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ନାପ୍ନୁଵଂତି କଲାମପି
ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ତପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଥଂ ନିଶମ୍ଯ ଭୁଵନାଧିପତେସ୍ତଦାନୀଂ ପ୍ରାକ୍ପୁଣ୍ଯଜନ୍ମଭଵ ଵୈଭଵ ଜାତହର୍ଷା । ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ତ୍ରିଭୁଵନୈକନିଦାନଭୂତଂ କୃଷ୍ଣଂପ୍ରଣମ୍ଯ ଵଚନଂ ନିଜଗାଦ ସତ୍ଯା
ଭୂବନାଧିପତିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସତ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ବୈଭବ ଜଣାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ତିନି ଭୂବନର ଉତ୍ସ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ କାର୍ତ୍ତିକମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସତ୍ଯଭାମାସଂଵାଦେ ସତ୍ଯାପୂର୍ଵଜନ୍ମଵର୍ଣନଂନାମୈକୋନନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି, ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ ସହସ୍ର ସଂହିତାରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ସତ୍ୟାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଏକୋଣନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
ସତ୍ଯୋଵାଚ- ସର୍ଵେଽପି କାଲାଵଯଵାସ୍ତଵକାଲସ୍ଵରୂପିଣଃ । ସମାନାସ୍ତୁ କଥଂ ନାଥ ମାସାନାଂ କାର୍ତିକୋ ଵରଃ
ସତ୍ୟା କହିଲେ— ନାଥ, ସମସ୍ତ କାଳ ତୁମ ରୂପ ଅଟୁଟ, ତେବେ କିପରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସମସ୍ତ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ଏକାଦଶୀ ତିଥୀନାଂ ଚ ମାସାନାଂ କାର୍ତ୍ତିକଃ ପ୍ରିଯଃ । କଥଂ ତେ ଦେଵଦେଵେଶ କାରଣଂ କିଂ ଚ କଥ୍ଯତାମ୍
ତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଦଶୀ ପ୍ରିୟ, ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପ୍ରିୟ; ଦେବଦେବେଶ, ଏହାର କାରଣ କହିବାକୁ ଦୟା କର।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ସତ୍ଯେ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସା । ପୃଥୋର୍ଵୈନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଵାଦଂ ଦେଵର୍ଷେର୍ନାରଦସ୍ଯ ଚ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ସତ୍ୟା, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ, ବେନାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁ ଓ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦ।
ଏଵମେଵ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ନାରଦଃ ପୃଥୁନା ପ୍ରିଯେ । ଉଵାଚ କାର୍ତ୍ତିକାଧିକ୍ଯେ କାରଣଂ ସର୍ଵଵିନ୍ମୁନିଃ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବେ ପୃଥୁ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟେ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ନାରଦ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟର କାରଣ କହିଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଶଂଖନାମାଭଵତ୍ପୂର୍ଵମସୁରଃ ସାଗରାତ୍ମଜଃ । ତ୍ରିଲୋକୀମଥନେ ଶକ୍ତୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ନାମ ଶଙ୍ଖ, ସାଗରର ପୁଅ। ସେ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ତିନି ଲୋକକୁ ମଥିବାରେ ସମର୍ଥ ଥିଲେ।
ଜିତ୍ଵା ଦେଵାନ୍ନିରାକୃତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକାନ୍ମହାସୁରଃ । ଇଂଦ୍ରାଦିଲୋକପାଲାନାମଧିକାରାଂସ୍ତଥାହରତ୍
ସେ ଦାନବ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରୁ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନେଙ୍କର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ନେଇ ନେଲେ।
ତଦ୍ଭଯାଦଥ ତେ ଦେଵାଃ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ରିଗୁହାଂ ଗତାଃ । ନ୍ଯଵସନ୍ବହୁଵର୍ଷାଣି ସାଵରୋଧାଃ ସଵାସଵାଃ
ତାଙ୍କର ଭୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗ୍ରୁହଣୀମାନେ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡର ଗୁହାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବହୁ ବର୍ଷ ତାହାଁରେ ରହିଲେ।
ସୁଵର୍ଣାଦ୍ରି ଗୁହାଦୁର୍ଗସଂସ୍ଥିତାସ୍ତ୍ରିଦଶା ଯଦା । ତଦ୍ଵଶ୍ଯା ନ ବଭୂଵୁସ୍ତେ ତଦା ଦୈତ୍ଯୋ ଵ୍ଯଚାରଯତ୍
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡର ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଗୁହାରେ ଦେବତାମାନେ ରହୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଶଙ୍ଖଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲେ। ଦାନବ ଏହି ସମୟରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଫିରୁଥିଲେ।