ସଂତପ୍ତେ ମାଯଯା ସୈନ୍ଯେ ହନ୍ଯମାନେ ଚ ଦାନଵୈଃ। ଚୋଦିତୋ ଦେଵରାଜେନ ଵରୁଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ମାୟାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇଥିବା ସେନା ଦାନବମାନେ ହତ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ବରୁଣ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ପୁରା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଜଃ ଶକ୍ର ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍। ଉର୍ଵଃ ସ ପୂର୍ଵଂ ତେଜସ୍ଵୀ ସଦୃଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗୁଣୈଃ
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିପୁତ୍ର ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ସେ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ଗୁଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ।
ତଂ ତପଂତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ତପସା ଜଗଦଵ୍ଯଯଂ। ଉପତସ୍ଥୁର୍ମୁନିଗଣା ଦେଵା ଦେଵର୍ଷିଭିଃ ସହ
ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଦେବଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଶ୍ଚୈଵ ଦାନଵୋ ଦାନଵେଶ୍ଵରଃ। ୠଷିଂ ଵିଜ୍ଞାପଯାମାସ ପୁରା ପରମତେଜସମ୍
ଦାନବମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏକଦିନ ସେ ପରମ ତେଜସ୍ୱୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ଊଚୁର୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯସ୍ତେ ତୁ ଵଚନଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍। ୠଷିଵଂଶେଷୁ ଭଗଵଂଶ୍ଛିନ୍ନମୂଲମିଦଂ କୁଲଂ
ତାପରେ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଧର୍ମରେ ଭରିଥିବା ଏହି କଥା କହିଲେ: 'ହେ ଭଗବନ୍, ଋଷିବଂଶରେ ଏହି କୁଳର ମୂଳ କଟାଯାଇଛି।'
ଏକସ୍ତ୍ଵମନପତ୍ଯଶ୍ଚ ଗୋତ୍ରା ଯାଽନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। କୌମାରଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥାଯ କ୍ଲେଶମେଵାନୁଵର୍ତସେ
'ତୁମେ ଏକାକି ଅଛ, ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ତୁମର ଗୋତ୍ରର ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ଶୈଶବରୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, କେବଳ କଷ୍ଟରେ ଅଛ।'
ବହୂନି ଵିପ୍ରଗୋତ୍ରାଣି ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍। ଏକଦେହାନି ତିଷ୍ଠଂତି ଵିଵିକ୍ତାନି ଵିନା ପ୍ରଜାଃ
'ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋତ୍ର ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ମୁନିମାନେ ଏକାକି ଦେହରେ, ସନ୍ତାନ ବିନା ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି।'
ଏଵଂଭୂତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପୁତ୍ରୈର୍ମେ ନାସ୍ତି କାରଣମ୍। ଭଵାଂଶ୍ଚ ତାପସଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପ୍ରଜାପତି ସମଦ୍ଯୁତିଃ
'ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୋର ପୁଅମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଆଉ ତୁମେ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ।'
ତତ୍ପ୍ରଵର୍ତସ୍ଵ ଵଂଶାଯ ଵର୍ଧଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା। ସମାଧତ୍ସ୍ଵୋର୍ଜିତଂ ତେଜୋ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ କୁରୁ ଵୈ ତନୁଂ
'ଏହିଠାରୁ, ତୁମର ବଂଶ ଚାଲାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର, ନିଜେ ନିଜକୁ ବଢ଼ାଅ; ତୁମେ ଅର୍ଜିତ ତେଜକୁ ସ୍ଥିର କର, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ତିଆରି କର।'
ସ ଏଵମୁକ୍ତୋ ମୁନିଭିର୍ମୁନିର୍ମନସି ତାଡିତଃ। ଜଗର୍ହ ତାନୃଷିଗଣାନ୍ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ମୁନିମାନେ କହିବା ପରେ, ସେ ମୁନି ମନରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଭର୍ଜନା କରି, ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଯଥା ହି ଵିହିତୋ ଧର୍ମୋ ମୁନୀନାଂ ଶାଶ୍ଵତଃ ପୁରା। ଆର୍ଷଂ ହି କେଵଲଂ କର୍ମ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶିନଃ
'ପୁରୁଣା ସମୟରୁ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେମାନେ କେବଳ ଋଷିର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଅରଣ୍ୟର ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ।'
ବ୍ରହ୍ମଯୋନୌ ପ୍ରସୂତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାତ୍ମଵର୍ତିନଃ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ସୁଚରିତଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମପି ଚାଲଯେତ୍
'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ନିଜ ଆଚରଣରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ, ଭଲ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହିଳାଇପାରେ।'
ଜନାନାଂ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତିସ୍ରୋ ଯେ ଗୃହାଶ୍ରମଵାସିନଃ। ଅସ୍ମାକଂ ଚ ଵନେ ଵୃତ୍ତିର୍ଵନାଶ୍ରମନିଵାସିନାଂ
'ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଚାଳନା କରନ୍ତି; ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛୁ, ଆମର ଜୀବନ ହେଉଛି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମର ନୀତି।'
ଅବ୍ଭକ୍ଷା ଵାଯୁଭକ୍ଷାଶ୍ଚ ଦଂତୋଲୂଖଲିନସ୍ତଥା। ଅଶ୍ମକୁଟ୍ଟାଦଯୋ ଯତ୍ର ପଂଚାଗ୍ନିତପସଶ୍ଚ ଯେ
'କେହି ପାଣି ଖାଇ ରହନ୍ତି, କେହି ବାୟୁ ଖାଇ ରହନ୍ତି, କେହି ଦାନ୍ତରେ ପିସନ୍ତି, କେହି ପଥରରେ ପିସନ୍ତି, କେହି ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।'
ଏତେ ତପସି ତିଷ୍ଠଂତୋ ଵ୍ରତୈରପି ସୁଦୁଶ୍ଚରୈଃ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରାର୍ଥଯଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍
'ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଧାନ କରି, ସେମାନେ ପରମ ଗତି ଆଶା କରନ୍ତି।'
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଵିଧୀଯତେ। ଏଵମାହୁଃ ପରେ ଲୋକେ ବ୍ରାହ୍ମଚର୍ଯଵିଦୋ ଜନାଃ
'ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।'
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ତପଃ। ଯେ ସ୍ଥିତା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଦିଵି ତେ ସ୍ଥିତାଃ
'ଧର୍ମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଥାଏ; ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାନ୍ତି।'
ନାସ୍ତି ଯୋଗଂ ଵିନା ସିଦ୍ଧିର୍ନାସ୍ତି ଯୋଗଂ ଵିନା ଯଶଃ। ନାସ୍ତି ଲୋକେ ଯଶୋମୂଲଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାତ୍ପରଂତପଃ
'ଯୋଗ ବିନା କୌଣସି ସିଦ୍ଧି ନାହିଁ, ଯୋଗ ବିନା କୌଣସି କୀର୍ତ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିର ମୂଳ ନାହିଁ, ହେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦାହ କରୁଥିବା।'
ଯୋ ନିଗୃହ୍ଯେଂଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ଚ ପଂଚକମ୍। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ସମାଧତ୍ତେ କିମତଃ ପରମଂ ତପଃ
ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଓ ପାଞ୍ଚ ଭୂତମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହେ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ଆଉ କ'ଣ ଅଛି?
ଅଯୋଗକେଶଧରଣମସଂକଲ୍ପ ଵ୍ରତ କ୍ରିଯା। ଅବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯା ଚର୍ଯା ଚ ତ୍ରଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦଂଭସଂଜ୍ଞିତଂ
ଯଦି କେହି ନିୟମ ବିନା ଜଟା ଧାରଣ କରେ, ନିଷ୍ଠା ଛାଡ଼ି ଉପବାସ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ—ଏହି ତିନିଟି କାମ କୃତ୍ରିମତା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
କ୍ଵ ଦାରାଃ କ୍ଵ ଚ ସଂଯୋଗଃ କ୍ଵ ଚ ଭାଵଵିପର୍ଯଯଃ। ନନ୍ଵିଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟା ମନସା ମାନସୀ ପ୍ରଜା
ଘରବାଳି କେଉଁଠି, ସଂଯୋଗ କେଉଁଠି, ଭାବର ଭ୍ରମ କେଉଁଠି? ଏହି ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ କି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲେ କି?
ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତପସୋ ଵୀର୍ଯଂ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵିଜିତାତ୍ମନାମ୍। ସୃଜଧ୍ଵଂ ମାନସାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ କର୍ମଣା
ତୁମେ ଯଦି ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଥିବା ଲୋକ, ତେବେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପଦ୍ଧତିରେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।
ମନସା ନିର୍ମିତା ଯୋନିରାଧାତଵ୍ଯା ତପସ୍ଵିଭିଃ। ନୋ ଦାରଯୋଗଂ ବୀଜଂ ଚ ଵ୍ରତମୁକ୍ତଂ ତପସ୍ଵିନାଂ
ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ମନରେ ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାକୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ; ଘରବାଳି ସହ ଯୋଗ କିମ୍ବା ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଏହି ହେଉଛି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ନିୟମ।
ଯଦିଦଂ ଲୁପ୍ତଧର୍ମାଖ୍ଯଂ ଯୁଷ୍ମାଭିରିହ ନିର୍ଭଯୈଃ। ଵ୍ଯାହୃତଂ ସଦ୍ଭିରତ୍ଯର୍ଥମସଦ୍ଭିରିଵ ସଂମତଂ
ଏଠାରେ ତୁମେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଯେ ଲୁପ୍ତ ଧର୍ମ କଥା କହିଛ, ଏହାକୁ ଭଲ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଯୋଗ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବନ୍ତି।
ଵପୁର୍ଦୀପ୍ତାଂତରାତ୍ମାନମେଷ କୃତ୍ଵା ମନୋମଯଂ। ଦାରଯୋଗଂ ଵିନା ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯେ ପୁତ୍ରମାତ୍ମତନୂରୁହଂ
ମୁଁ ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ଘରବାଳି ସହ ଯୋଗ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଦେହରୁ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବି।
ଏଵମାତ୍ମାନମାତ୍ମା ମେ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି। ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଵିଧିନା ଦିଧକ୍ଷଂତମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ଏଭଳି ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପଦ୍ଧତିରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ; ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ପରି।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ। ଉର୍ଵସ୍ତୁ ତପସାଵିଷ୍ଟୋ ନିଵେଶ୍ଯୋରୁଂ ହୁତାଶନେ। ମମଂଥୈକେନ ଦର୍ଭେଣ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରସଵାରଣିଂ
ବରୁଣ କହିଲେ: ଉର୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଉରୁକୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ବସାଇଦେଲେ; ଏକ ଟି ଦର୍ଭା ଗଛରେ ଘସି, ପୁଅ ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନକୁ ତିଆରି କଲେ।
ତସ୍ଯୋରୁଂ ସହସା ଭିତ୍ଵା ଵରୋଽସୌ ହ୍ଯଗ୍ନିରୁତ୍ଥିତଃ। ଜଗତୋ ଦହନାକାଂକ୍ଷୀ ପୁତ୍ରୋଗ୍ନିସ୍ସମପଦ୍ଯତ
ତାଙ୍କ ଉରୁକୁ ହଠାତ୍ ଭାଗି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗ୍ନି ଉଦୟ ହେଲେ; ସେ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହିଁ, ପୁଅ ହେଲେ।
ଉର୍ଵସ୍ଯୋରୁଂ ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ଔର୍ଵୋ ନାମାଂତକୋଽନଲଃ। ଦିଧକ୍ଷୁରିଵ ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ଜଜ୍ଞେ ପରମକୋପନଃ
ଉର୍ବାଙ୍କ ଉରୁକୁ ଭାଗି, ଔର୍ବ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ।
ଉତ୍ପଦ୍ଯମାନଶ୍ଚୋଵାଚ ପିତରଂ ଦୀନଯା ଗିରା। କ୍ଷୁଧା ମେ ବାଧତେ ତାତ ଜଗଦ୍ଭକ୍ଷେତ୍ଯଜସ୍ଵ ମାଂ
ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପିତା, ମୋତେ ଭୋକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଖାଇଦେଉ କି?'