ଶ୍ରୁତସ୍ତେ ଦୈତ୍ଯସୈନ୍ଯସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରଃ କୁରୁନଂଦନ। ସୁରାଣାମପି ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଶୃଣୁ॥୧.୪୦.
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସେନାର ବିସ୍ତାର ତୁମେ ଶୁଣିଛ। ଏବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ଅଶ୍ଵିନୌ ଚ ମହାବଲୌ। ସବଲାଃ ସାନୁଗାଶ୍ଚୈଵ ସଂନହ୍ଯନ୍ତ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ସହଚରମାନେ ସହିତ ନିୟମାନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ହେଲେ।
ପୁରୁହୂତଶ୍ଚ ପୁରତୋ ଲୋକପାଲଃ ସହସ୍ରଦୃକ୍। ଗ୍ରାମଣୀଃ ସର୍ଵଦେଵାନାମାରୁରୋହ ଵରଦ୍ଵିପମ୍
ପୁରୁହୂତ, ଯିଏ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସେ ଲୋକପାଳ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
ସଵ୍ଯେ ଚାସ୍ଯ ରଥଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ପକ୍ଷିପ୍ରଵରକେତନଃ। ସୁରାରୁଚକ୍ରଚରଣୋ ହୈମଚ୍ଛତ୍ରପରିଷ୍କୃତଃ
ତାଙ୍କ ବାମପାଶ୍ୱରେ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଥିଲା, ଯାହାର ଧ୍ୱଜରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ରଥର ଚକ୍ର ରବି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା, ସୁନାର ଛତାରେ ଶୋଭିତ।
ଦେଵଗଂଧର୍ଵଯକ୍ଷୌଘୈରନୁଯାତଃ ସହସ୍ରଶଃ। ଦୀପ୍ତିମଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥୈର୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଭିରଭିଷ୍ଟୁତଃ
ସେ ହଜାର-ହଜାର ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରିତ ହେଉଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାସିନ୍ଦା ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।
ଵଜ୍ରଵିସ୍ଫାରିତୋଦ୍ଭୂତୈର୍ଵିଦ୍ଯୁଦିଂଦ୍ରାଯୁଧପ୍ରଭୈଃ। ଯୁକ୍ତଂ ବଲାହକଗଣୈଃ ପର୍ଵତୈରିଵ କାମଗୈଃ
ବଜ୍ରର ଘାତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମେଘମାନେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହି ରଥକୁ ଆକାଂକ୍ଷା ମାଳା ଦେଖାଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ସମାନ ମେଘମାନେ ଯୋଗାଯାଇଥିଲେ।
ଯମାରୂଢଃ ସ ଭଗଵାନ୍ପର୍ଯେତି ସକଲଂ ଜଗତ୍। ହଵିର୍ଦାନେଷୁ ଗାଯଂତି ଵିପ୍ରା ମଖମୁଖେସ୍ଥିତାଃ
ସେ ଭଗବାନ ଏହି ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଗାଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଗସଂଗ୍ରାମଯାତେଷୁ ଦେଵତୂର୍ଯନିନାଦିଷୁ। ସେଂଦ୍ରଂ ତମୁପନୃତ୍ଯଂତି ଶତଶୋ ହ୍ଯପ୍ସରୋଗଣାଃ
ସ୍ୱର୍ଗର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଶତ-ଶତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
କେତୁନା ନାଗରାଜେନ ରାଜମାନୋ ଯଥା ରଵିଃ। ଯୁକ୍ତୋ ହଯସହସ୍ରେଣ ମନୋମାରୁତରଂହସା
ନାଗରାଜଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ନେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ମନ ଓ ପବନ ସମାନ ତୀବ୍ର ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥ ଯୋଗାଯାଇଥିଲା।
ସମ୍ଯଗ୍ରଥଵରୋ ଭାତି ଯୁକ୍ତୋ ମାତଲିନା ତଦା। କୃତ୍ସ୍ନଃ ପରିଵୃତୋ ମେରୁର୍ଭାସ୍କରସ୍ଯେଵ ତେଜସା
ମାତଳି ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଯୋଗାଯାଇଥିବା ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
ଯମସ୍ତୁ ଦଂଡମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କାଲଯୁକ୍ତଂ ଚ ମୁଦ୍ଗରଂ। ତସ୍ଥୌ ସୁରଗଣାନୀକେ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଚୈଵ ଦର୍ଶଯନ୍
ଯମଦେବ, ତାଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଓ କାଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଦା ଉଠାଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଏହା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଭିଃ ସାଗରୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଲେଲିହାନୈଶ୍ଚ ପନ୍ନଗୈଃ। ଶଂଖମୁକ୍ତାଂଗଦଧରୋ ବିଭ୍ରତ୍ତୋଯମଯଂ ଵପୁଃ
ସେ ଚାରିଟି ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘିରାଯାଇଥିଲେ, ଲପଲପାଉଥିବା ସର୍ପମାନେ ସହିତ, ଶଂଖ ଓ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
କାଲପାଶାନ୍ସମାଵିଧ୍ଯ ହଯୈଃ ଶଶିକରୋପମୈଃ। ଵାଯ୍ଵୀରିତଜଲାକାରୈଃ କୁର୍ଵନ୍ଲୀଲାଃ ସହସ୍ରଶଃ
କାଳର ପାଶ ଘୁରାଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମାନ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ଆକୃତି ନେଇ, ହଜାର-ହଜାର ଖେଳ କରୁଥିଲେ।
ପାଂଡୁରୋଦ୍ଧୂତଵସନଃ ପ୍ରଵାଲରୁଚିରାଂଗଦଃ। ମଣିଶ୍ଯାମୋତ୍ତମଵପୁର୍ହାରକେଣାର୍ଚିତୋଦରଃ
ଧଳା ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ପ୍ରବାଳ ସମାନ ଚୁଡ଼ାମଣି ପିନ୍ଧିଥିବା, ମଣିର ନୀଳ ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ମୁକୁତର ହାର ତାଙ୍କର କମରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା।
ଵରୁଣଃ ପାଶଧୃଙ୍ମଧ୍ଯେ ଦେଵାନୀକସ୍ଯ ତସ୍ଥିଵାନ୍। ଯୁଦ୍ଧଵେଲାମଭିଲଷନ୍ଭିନ୍ନଵେଲ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ବରୁଣଦେବ, ପାଶ ଧରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଯୁଦ୍ଧର ସମୟ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କୂଳ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଚାହେ।
ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସସୈନ୍ଯେନ ଗୁହ୍ଯକାନାଂ ଗଣୈରପି। ଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଶଂଖପଦ୍ମାଭ୍ଯାଂ ନିଧୀନାମଧିପଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସେନା, ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ, ଧନର ଅଧିପତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଧରିଥିବା, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ରାଜରାଜେଶ୍ଵରଃଶ୍ରୀମାନ୍ଗଦାପାଣିରଦୃଶ୍ଯତ। ଵିମାନଯୋଧୀ ଧନଦୋ ଵିମାନେ ପୁଷ୍ପକେ ସ୍ଥିତଃ
ରାଜାଙ୍କ ରାଜା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଗଦା ଧରିଥିବା, ଦେଖାଗଲେ; ଧନର ଠାକୁର, ପୁଷ୍ପକ ନାମକ ବିମାନରେ ବସି, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଲେ।
ସ ରାଜରାଜଃ ଶୁଶୁଭେ ଯକ୍ଷେଶୋ ନରଵାହନଃ। ପୂର୍ଵପକ୍ଷେ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପିତୃରାଜଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ରାଜା, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଠାକୁର, ମଣିଷ ଗଡ଼ିରେ ବସି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ପୂର୍ବ ପଟେ ଥିଲେ ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଠାକୁର।
ଵରୁଣଃ ପଶ୍ଚିମେ ପକ୍ଷ ଉତ୍ତରେ ନରଵାହନଃ। ଚତୁଃପକ୍ଷାଶ୍ଚ ଚତ୍ତ୍ଵାରୋ ଲୋକପାଲା ମହାବଲାଃ
ପଶ୍ଚିମ ପଟେ ଥିଲେ ବରୁଣ, ଉତ୍ତର ପଟେ ମଣିଷ ଗଡ଼ିରେ ବସିଥିବା ଠାକୁର; ଚାରିପଟେ ଚାରିଜଣ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଆତ୍ମଦିକ୍ଷୁଚରଂତଶ୍ଚତସ୍ଯଦେଵବଲସ୍ଯତେ। ସୂର୍ଯଃ ସପ୍ତାଶ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ରଥେନାନିଲଗାମିନା
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନିଜ ଦିଗରେ ଚଳି, ତାଙ୍କର ଦେବସେନା ସହିତ ଗତି କରୁଥିଲେ; ସେ ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗି ରଥରେ ବସି, ପବନ ସହ ଚାଲୁଥିଲେ।
ଶ୍ରିଯା ଜାଜ୍ଵଲ୍ଯମାନେନ ଦୀପ୍ଯମାନୈଶ୍ଚ ରଶ୍ମିଭିଃ। ଉଦଯାସ୍ତମଯୌ ଚକ୍ରେ ମେରୁପର୍ଯନ୍ତଗାମିନା
ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ କିରଣରେ, ସେ ଉଦୟରୁ ଅସ୍ତମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନ ଚକ୍ର କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରିଦିଵ ଦ୍ଵାରଚକ୍ରେଣ ତପସା ଲୋକମଵ୍ଯଯମ୍। ସହସ୍ରରଶ୍ମିଯୁକ୍ତେନ ଭ୍ରାଜମାନେନ ତେଜସା
ତିନି ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଚକ୍ର ଭାବେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ଅବିନାଶୀ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଥିଲେ; ହଜାର କିରଣ ଯୋଗାଯୋଗି, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଚଚାର ମଧ୍ଯେ ଦେଵାନାଂ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ଦିଵାକରଃ। ସୋମଃ ଶ୍ଵେତହଯୋ ଭାତି ସ୍ଯଂଦନେ ଶୀତରଶ୍ମିମାନ୍
ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଥିଲେ; ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ସ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗି ରଥରେ, ଶିତଳ କିରଣରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲେ।
ହିମତୋଯପ୍ରପୂର୍ଣାଭିର୍ଭାଭିରାହ୍ଲାଦଯଞ୍ଜଗତ୍। ତମୃକ୍ଷଯୋଗାନୁଗତଂ ଶିଶିରାଂଶୁଂ ଦ୍ଵିଜେଶ୍ଵରମ୍
ହିମ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିମାନ ଭଳି କିରଣରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ; ଶିତଳ କିରଣ ଧାରୀ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଠାକୁର, ତାରାମାନଙ୍କ ଯୋଗକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ଶଶଚ୍ଛାଯାଂକିତତନୁଂ ନୈଶସ୍ଯ ତମସଃ କ୍ଷଯମ୍। ଜ୍ଯୋତିଷାମୀଶ୍ଵରଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରସଦଂ ପ୍ରଭୁମଵ୍ଯଯମ୍
ଖରା ଛାୟା ଚିହ୍ନିତ ଦେହ ଥିଲା, ରାତିର ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରୁଥିଲେ; ଆକାଶର ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କ ଠାକୁର, ଅବିନାଶୀ ରସ ଦେଉଥିବା ପ୍ରଭୁ।
ଓଷଧୀନାଂ ପଵିତ୍ରାଣାଂ ନିଧାନମମୃତସ୍ଯ ଚ। ଜଗତଃ ପରମଂ ଭାଗଂ ସୌମ୍ଯଂ ସର୍ଵମଯଂ ରସମ୍
ଔଷଧି ଓ ପବିତ୍ର ଜିନିଷର ଭଣ୍ଡାର, ଅମୃତର ମୂଳ; ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ରସ।
ଦଦୃଶୁର୍ଦାନଵାଃ ସୋମଂ ହିମପ୍ରହରଣଂ ସ୍ଥିତମ୍। ଯଃ ପ୍ରାଣଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପଂଚଧା ଭିଦ୍ଯତେ ନୃଷୁ
ଦାନବମାନେ ଦେଖିଲେ ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ, ହିମ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା, ସେଠି ଦଣ୍ଡାଇଥିଲେ; ସେଁହି ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ, ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ସପ୍ତସ୍କଂଧଗତୋ ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ଦଧାର ଚକାର ଚ। ଯମାହୁରଗ୍ନିକର୍ତ୍ତାରଂ ସର୍ଵପ୍ରଭଵମୀଶ୍ଵରମ୍
ସେ ସାତଟି ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ ଓ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ଠାକୁର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସପ୍ତସ୍ଵରଗତା ଯସ୍ଯ ଯୋନିର୍ଗୀର୍ଭିରୁଦୀର୍ଯତେ। ଯଂ ଵଦଂତି ଚଲଂ ଭୂତଂ ଯଂ ଵଦଂତ୍ଯଶରୀରିଣମ୍
ଯାହାଙ୍କ ମୂଳ ସାତଟି ସ୍ୱରରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଯାହାକୁ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦେହ ନଥିବା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ଯମାହୁରାକାଶଗମଂ ଶୀଘ୍ରଗଂ ଶବ୍ଦଯୋନିଜମ୍। ସ ଵାଯୁଃ ସର୍ଵଭୂତାଯୁରୁଦ୍ଧତଃ ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ଯାହାକୁ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ତ୍ୱରିତ, ଶବ୍ଦରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ, ନିଜ ତେଜରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।