ଯଜ୍ଞିଯୈର୍ଵେଦଦୃଷ୍ଟାଂତୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଯୂପଚିତିଃ କୃତା। ଏଵଂ ଭଗଵତା ତେନ ଵିଶ୍ଵଵ୍ଯାପ୍ଯଧରାଚିତା॥୧.୪୦.
ଯଜ୍ଞ ଓ ବେଦରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞବେଦୀ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା; ଏହିଭଳି, ସେଇ ଭଗବାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଧାର ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।
ପର୍ଵତାନାଂ ନଦୀନାଂ ଚ ରଚନା ଚୈଵ ନିର୍ମିତା। ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଯଶ୍ଚାପ୍ରତିମପ୍ରଭାଵଃ ପ୍ରଭାକରା ଭୋ ଵରୁଣୋମିତଦ୍ଯୁତିଃ॥୧.୪୦.
ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା; ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଭଳି ଚମକୁଛ।
ଶନୈଃ ସ୍ଵଯଂଭୂର୍ଵ୍ଯସୃଜତ୍ସୁଷୁପ୍ତଂ ଜଗନ୍ମଯଃ ପଦ୍ମନିଧିଂ ମହାର୍ଣଵେ। ଵିଘ୍ନସ୍ତପସି ସଂଭୂତୋ ମଧୁର୍ନାମ ମହାସୁରଃ॥୧.୪୦.
ଧୀରେ ଧୀରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଶୁଯିଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ କମଳ ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରୁ 'ମଧୁ' ନାମକ ବଡ଼ ଦାନବ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ତେନୈଵ ଚ ସହୋଦ୍ଭୂତୋ ହ୍ଯସୁରୋ ନାମ କୈଟଭଃ। ତୌ ରଜସ୍ତମସୋର୍ଭୂତୌ ସଂଭୂତୌ ତାମସୌ ଗଣୌ ॥୧.୪୦.
ତାଙ୍କ ସହିତ 'କୈଟଭ' ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହି ଦୁଇଜଣ ରଜ ଓ ତମସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦାନବ ଦଳ ତିଆରି କଲେ।
ଏକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷୋଭଯେତାଂ ମହାବଲୌ। ଦିଵ୍ଯରକ୍ତାଂବରଧରୌ ଶ୍ଵେତଦୀପ୍ତୋଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣୌ॥୧.୪୦.
ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ପାତ କଲେ; ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଲାଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଥିଲେ ଓ ଧଳା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଥିଲା।
କିରୀଟମକୁଟୋଦଗ୍ରୌ କେଯୂରଵଲଯୋଜ୍ଜ୍ଵଲୌ। ମହାଵିଵୃତତାମ୍ରାକ୍ଷୌ ପୀନୋରସ୍କୌ ମହାଭୁଜୌ॥୧.୪୦.
ବଡ଼ କିରିଟ ଓ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାହୁବନ୍ଦ ଓ କଙ୍ଗନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ବଡ଼ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଆଖି, ଚଉଡ଼ ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିଲା।
ମହାଗିରେଃ ସଂହନନୌ ଜଂଗମାଵିଵ ପର୍ଵତୌ। ନଵମେଘପ୍ରତୀକାଶାଵାଦିତ୍ଯପ୍ରତିମାନନୌ॥୧.୪୦.
ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦୃଢ଼, ଚଳିତ ପର୍ବତ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ନୂତନ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମୁହଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଚମକୁଥିଲା।
ଵିପୁଲାଭୋଗକେଯୂର କରାଭ୍ଯାମତିଭୀଷଣୌ। ପାଦସଂଚାରଵିନ୍ଯାସୈର୍ଵିକ୍ଷିପଂତାଵିଵାର୍ଣଵମ୍॥୧.୪୦.
ବଡ଼ ଗଠିତ ବାହୁବନ୍ଦ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ଚାଳ ଓ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ମାନେ ଉତ୍ପାତ ହେଉଥିଲା।
କଂପଯଂତୌ ହରିମିଵ ଶଯାନଂ ମଧୁସୂଦନମ୍। ତୌ ତତ୍ର ଵିଚରଂତୌ ତୁ ପୁଷ୍କରେ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖୌ॥୧.୪୦.
ସେମାନେ ଶୟାନ ମଧୁସୂଦନ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ; ସେ ଦୁଇଜଣ ପୁଷ୍କରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଘୁରୁଥିଲେ।
ଯୋଗିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମତ୍ଯଂତଂ ଦୀପ୍ତଂ ଦଦୃଶତୁସ୍ତଦା। ନାରାଯଣସମାଜ୍ଞାତଂ ସୃଜଂତମଖିଲାଃ ପ୍ରଜାଃ॥୧.୪୦.
ତାପରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ତିଆରି କରୁଥିବା, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍।
ଦୈଵତାନି ଚ ଵିଶ୍ଵାନି ମାନସାଂଶ୍ଚ ସୁତାନୃଷୀନ୍। ତତସ୍ତାଵୂଚତୁସ୍ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣମସୁରୋତ୍ତମୌ॥୧.୪୦.
ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ମନସୁତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଉଥିଲେ; ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୁଷ୍ଟୌ ଯୁଯୁତ୍ସୂ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୌ କ୍ରୋଧଵ୍ଯାକୁଲିତେକ୍ଷଣୌ। କସ୍ତ୍ଵଂ ପୁଷ୍କରମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ସିତୋଷ୍ଣୀଷଶ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ॥୧.୪୦.
ଦୁଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ସେମାନେ କହିଲେ: 'ତୁମେ କିଏ, କମଳ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛ, ଧଳା ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଛ, ଚାରିଟି ବାହୁ ଅଛି?'
ଆଵାମଗଣଯନ୍ମୋହାଦାସ୍ସେ ତ୍ଵଂ ଵିଗତସ୍ପୃହଃ। ଏହ୍ଯାଗଚ୍ଛାଵଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ଦେହି ତ୍ଵଂ କମଲୋଦ୍ଭଵ॥୧.୪୦.
'ତୁମେ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଆମକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ, ଆସେ ବସିଛ, କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ଆସ, ଆମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର—ହେ କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଆମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ।'
ଆଵାଭ୍ଯାଂ ପରମେଶାଭ୍ଯାମଶକ୍ତଃ ସ୍ଥାତୁମର୍ଣଵେ। ତତ୍ର କଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଯେନ ଚାତ୍ର ନିଯୋଜିତଃ॥୧.୪୦.
'ଆମେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ରହିବାକୁ ଦେଉନାହିଁ; ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ କିଏ ଅଛି, କିଏ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ବସାଇଛି?'
କଃ ସ୍ରଷ୍ଟା କଶ୍ଚ ତେ ଗୋପ୍ତା କେନ ନାମ୍ନାଭିଧୀଯତେ। ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ଈଶ୍ଵରଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚାନଂତଶକ୍ତିଧୃତ୍॥୧.୪୦.
'କିଏ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କିଏ ତୁମର ରକ୍ଷାକାରୀ, ଏବଂ କିଏ ନାମରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକାଯାଏ?' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ସେ ଲୋକରେ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ।'
ତତ୍ସକାଶାତ୍ତୁ ଜାତଂ ମାଂ ସ୍ରଷ୍ଟାରମଵଗଚ୍ଛତମ୍। ମଧୁକୈଟଭା ଊଚତୁଃ। ନାଵଯୋଃ ପରମଂ ଲୋକେ କିଂଚିଦସ୍ତି ମହାମୁନେ॥୧.୪୦.
'ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଛି; ମୋତେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଜାଣ।' ମଧୁ ଓ କୈଟଭ କହିଲେ: 'ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଆମ ପରେ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ବଡ଼ ଋଷି।'
ଆଵାଭ୍ଯାଂ ଚ୍ଛାଦ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ତମସା ରଜସା ଚ ଵୈ। ରଜସ୍ତମୋମଯାଵାଵାମୃଷୀଣାମତିଲଂଘିନୌ॥୧.୪୦.
ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜୋଗୁଣରେ ଢାକି ଦେଉଛୁ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ରଜ ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଉଛୁ।
ଧର୍ମ ଶୀଲଂ ଚ୍ଛାଦଯନ୍ତୌ ନାଶକୌ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍। ଆଵାଭ୍ଯାଂ ଯୁଜ୍ଯତେ ଲୋକୋ ଦୁସ୍ତରାଭ୍ଯାଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ॥୧.୪୦.
ଧର୍ମ ଓ ସଦ୍ଗୁଣକୁ ଆମେ ଲୁଚାଇ ଦେଉଛୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ବନ୍ଧା ରହେ।
ଆଵାମର୍ଥଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞସ୍ସର୍ଵପରିଗ୍ରହଃ। ସୁଖଂ ଯତ୍ର ମଦୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଶ୍ରୀଃ କୀର୍ତିରେଵ ଚ॥୧.୪୦.
ଆମେ ଧନ ଓ କାମନା, ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ସଂପତ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସୁଖ, ମଦ, ଶ୍ରୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଆମେ ଅଛୁ।
ଯେଷାଂ ଯତ୍କାଂକ୍ଷିତଂ କିଂଚିତ୍ତତ୍ତଦାଵାଂ ଵିଚିଂତଯ। ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ଆଵାଭ୍ଯାଂ ସଂହତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୁଵାଂ ପୂର୍ଵଂ ପରାଜିତୌ॥୧.୪୦.
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଲୋକ ଯାହା ଆଶା କରନ୍ତି, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାହା ଭାବିଥାଉ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଦେଖି, ପରାଜିତ ହେଇଥିଲ।
ତଂ ସମାଧାଯ ଗୁଣିନଂ ସତ୍ଵଂ ଚାସ୍ମି ସମାଶ୍ରିତଃ। ଯଃ ପରୋ ଯୋଗଯୁକ୍ତାତ୍ମା ଯୋକ୍ଷରଃ ସତ୍ଵମେଵ ଚ॥୧.୪୦.
ସେ ଗୁଣବାନ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, ମୁଁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ଯିଏ ଯୋଗରେ ଏକାଗ୍ର ମନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅବିନାଶୀ, ସେଇ ସତ୍ତ୍ୱ।
ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ଯଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ଵିଶ୍ଵସଂଭଵଃ। ତତୋ ଭୂତାନି ଜାଯଂତେ ସାତ୍ଵିକାନୀତରାଣି ଚ॥୧.୪୦.
ଯିଏ ରଜ ଓ ତମସର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି—ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।
ସ ଏଵ ଯୁଵଯୋର୍ନାଶଂ ଵାସୁଦେଵଃ କରିଷ୍ଯତି। ସ୍ଵପନ୍ନେଵ ତତୋ ଦେଵୋ ବହୁଯୋଜନଵିସ୍ତୃତୌ॥୧.୪୦.
ସେଇ ବାସୁଦେବ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ନାଶ କରିବେ। ତାପରେ, ଦେବତା ଶୟନ କରିବାବେଳେ, ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳରେ—
ବାହୂ ନାରାଯଣୋ ବ୍ରହ୍ମ କୃତଵାନାତ୍ମମାଯଯା। କୃଷ୍ଯମାଣୌ ତତସ୍ତସ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ବାହୁଶାଲିନୌ॥୧.୪୦.
ନାରାୟଣ ନିଜ ମାୟାରେ ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପରେ, ତାଙ୍କର ବାହୁଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା, ଟାଣି ନେଉଥିଲେ।
ଚେରତୁସ୍ତୌ ଵିଗଲିତୌ ଶକୁନାଵିଵ ପୀଵରୌ। ତତସ୍ତାଵାହତୁର୍ଗତ୍ଵା ଵାସୁଦେଵଂ ସନାତନମ୍॥୧.୪୦.
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଢିଲା ହୋଇ ଦୁଇଟି ମୋଟା ପକ୍ଷୀ ପରି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲ। ତାପରେ, ସନାତନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତୁମେ କଥା କହିଲ।
ପଦ୍ମନାଭଂ ହୃଷୀକେଶଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ନତାଵୁଭୌ। ଜାନୀଵସ୍ତ୍ଵାଂ ଵିଶ୍ଵଯୋନିଂ ତ୍ଵାମେକଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍॥୧.୪୦.
ପଦ୍ମନାଭ ଓ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁଇଜଣ କହିଲ: 'ଆମେ ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ଏକମାତ୍ର ପରମପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣୁଛୁ।'
ଆଵଯୋଶ୍ଚୈଵ ହେତୁଂ ତ୍ଵାଂ ଜାନନ୍ତୌ ବୁଦ୍ଧିକାରଣମ୍। ଅମୋଘଦର୍ଶନଂ ସତ୍ଯଂ ଯତସ୍ତ୍ଵାଂ ଵିଦ୍ଵ(?)ଶାଶ୍ଵତମ୍॥୧.୪୦.
ତୁମେ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କାରଣ, ବୁଦ୍ଧିର ମୂଳ, ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ବ୍ଫଳ ହୁଏନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ଏହିପରି ଜାଣି ଆମେ ତୁମକୁ ଚିରଅବିନାଶୀ ବୋଲି ବୁଝିଛୁ।
ତତସ୍ତ୍ଵାମଭିତୋ ଦେଵ କାଂକ୍ଷାଵଃ ପ୍ରସମୀକ୍ଷିତୁମ୍। ଅମୋଘଦର୍ଶନୋସି ତ୍ଵଂ ନମସ୍ତେ ସମିତିଂଜଯ॥୧.୪୦.
ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ଦେବ, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆସିଛୁ। ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ବ୍ଫଳ ହୁଏନାହିଁ—ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ। କିମର୍ଥଂ ମାମନୁବ୍ରୂଥ ଯୁଵାମସୁରସତ୍ତମୌ। ଗତାଯୁଷ୍କୌ ଯୁଵାଂ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵହୋ ଜୀଵିତୁମିଚ୍ଛଥଃ॥୧.୪୦.
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଡାକୁଛ? ତୁମର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଛି—ପୁଣି ଜୀବନ ଚାହୁଁଛ କି?'
ମଧୁକୈଟଭା ଊଚତୁଃ। ଯସ୍ମିନ୍ନ କଶ୍ଚିନ୍ମୃତଵାନ୍ଦେଵ ତସ୍ମିନ୍ଵଧଂ ପ୍ରଭୋ। ଇଚ୍ଛାଵଃ ପୁତ୍ରତାଂ ଚୈଵ ଭଵତଃ ସୁମହାତପଃ॥୧.୪୦.
ମଧୁକୈଟଭ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁଠି କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଆମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଅ। ଏବଂ, ହେ ମହାତପସ୍ବୀ, ଆମେ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।'