ନ ଚୈଵ କଶ୍ଚିଦଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯକ୍ତୋ ଵେଦିତୁମର୍ହତି। କଶ୍ଚୈଷ ପୁରୁଷୋ ନାମ କିଂ ଯୋଗଃ କଶ୍ଚ ଯୋଗଵାନ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶିତକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ, ଏହି ଯୋଗ କଣ, ଏହି ଯୋଗୀ କିଏ?
ନ ପୃଷ୍ଠେ ନୈଵମଭିତୋ ନୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵେ ନ ଚାଗ୍ରତଃ। କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯତେ ତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେଵସତ୍ତମଃ
ତାଙ୍କ ପଛରେ, ଚାରିପାଖରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ କିମ୍ବା ସାମ୍ନାରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ନଭଃ କ୍ଷିତିଂ ପଵନମପଃ ପ୍ରକାଶନଂ ପ୍ରଜାପତିଂ ଭୁଵନଧରଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍। ପିତାମହଂ ଶ୍ରୁତିନିଲଯଂ ମୁନିଂ ପ୍ରଭୁଂ ସମାପଯଞ୍ଛଯନମରୋଚଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱଧାରୀ, ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତାମହ, ବେଦର ଆଶ୍ରୟ, ଋଷି, ପ୍ରଭୁ—ଏହାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ପ୍ରଭୁ ଶୟନ ଶୈଳୀ ତିଆରି କଲେ।
ଏଵମେକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ଶେତେ ଲୋକେ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ସଲିଲେନୋର୍ଵୀଂ ହଂସୋ ନାରାଯଣାଯ ତେ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହେବାବେଳେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଶୟନ କରନ୍ତି; ସେହି ହଂସ ତୁମ ପାଇଁ ନାରାୟଣ।
ମହତୋ ରଜସୋ ମଧ୍ଯେ ମହାର୍ଣଵସମସ୍ଯ ଵୈ। ଵାରିଜାକ୍ଷୋ ମହାବାହୁରକ୍ଷଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦ୍ଵିଦୁଃ
ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପଦ୍ମନୟନ, ବଳଶାଳୀ, ଅକ୍ଷୟ ଯିଏ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଆତ୍ମରୂପସରୂପେଣ ତମସା ସଂଵୃତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ମନଃ ସାତ୍ଵିକମାଦାଯ ଯତ୍ର ତତ୍ସତ୍ଵମାହିତଂ
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ମନକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେଇ ସତ୍ତ୍ୱ ତାହାରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭୂତାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ତତଃ। ରହସ୍ଯଂ ଚ ତଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯଥୋପନିଷଦାଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଭଳି ସତ୍ୟ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପନିଷଦରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ଯେତତ୍ପରମଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ଯଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ପୁରୁଷ କୁ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଅଭିଧାନ ହୁଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ।
ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞକରା ଵିପ୍ରା ଯେ ୠତ୍ଵିଜ ଇତି ସ୍ମୃତାଃ। ଅସ୍ମାଦେଵ ପୁରା ଭୂତା ଵକ୍ତ୍ରେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତଥା
ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଋତ୍ବିଜ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପୁରୁଣା କାଳରେ ଏହି ମୁଖଗୁଡ଼ିକୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଵକ୍ତ୍ରାଦୁଦ୍ଗାତାରଂ ଚ ସାମଗଂ। ହୋତାରଂ ଚ ତଥାଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ବାହୁଭ୍ଯାମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ପ୍ରଥମ ମୁଖରୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉଦ୍ଗାତା, ସାମଗ, ହୋତା ଓ ବାହୁଠାରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ବ୍ରାହ୍ମାଣାଚ୍ଛଂସି ସ୍ତୋତାରୌ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ମେଢ୍ରାଚ୍ଚ ମୈତ୍ରାଵରୁଣଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାରମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରାହ୍ମାଣ, ଛଂସି, ସମସ୍ତ ସ୍ତୋତା ଏବଂ ମେଢ୍ରଠାରୁ ମୈତ୍ରାବରୁଣ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଉଦରାତ୍ପ୍ରତିହର୍ତାରଂ ପୋତାରଂ ଚୈଵ ପାର୍ଥିଵ। ପାଣିଭ୍ଯାମଥ ଚାଗ୍ନୀଧ୍ରମୁନ୍ନେତାରଂ ଚ ଯାଜୁଷମ୍
ଉଦରଠାରୁ ପ୍ରତିହାର୍ତ୍ତା ଓ ପୋତା, ପାଣିଠାରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଯାଜ୍ଞିକ ଉନ୍ନେତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଅଚ୍ଛାଵାକମଥୋରୁଭ୍ଯାଂ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ଚ ସାମଗମ୍। ଏଵମେଵଂ ସ ଭଗଵାନ୍ଷୋଡଶୈତାନ୍ଜଗତ୍ପତିଃ
ଉରୁଠାରୁ ଅଛ୍ଛାବାକ ଓ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ସାମଗଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭଗବାନ୍, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ଷୋଳ ଜଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସ୍ଵଯଂଭୂଃ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାମୃତ୍ଵିଜୋଽସୃଜଦୁତ୍ତମାନ୍। ତଦା ଚୈଷ ମହାଯୋଗୀ ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞସଂଜ୍ଞିତଃ
ସ୍ୱୟଂଭୂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେତିବେଳେ ସେ ମହାଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ ନାମକ ପୁରୁଷ, ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।
ଵେଦାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ସର୍ଵେ ସହାଂଗୋପନିଷତ୍କ୍ରିଯାଃ। ସ୍ଵପିତ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ଚୈଵ ଯଦାଶ୍ଚର୍ଯମଭୂତ୍ପୁରା
ସମସ୍ତ ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ ଓ କ୍ରିୟାମାନ୍ୟ ସେଇ ଏକ ମହାସାଗରରେ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେବେଳେ ବି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ତୁ ତଦା ଵିପ୍ରୋ ମାର୍କଂଡେଯଃ କୁତୂହଲାତ୍। ଗୀର୍ଣୋ ଭଗଵତା ତେନ କୁକ୍ଷାଵାସୀନ୍ମହାମୁନିଃ
ଏବେ ଶୁଣ, ସେତିବେଳେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି କୌତୁହଳରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗିଳିଯାଇ ତାଙ୍କର ପେଟରେ ବସିଥିଲେ, ହେ ମହାମୁନି।
ବହୁଵର୍ଷସହସ୍ରାଯୁସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଵରତେଜସଃ। ଅଟଂସ୍ତୀର୍ଥପ୍ରସଂଗେନ ପୃଥିଵୀତୀର୍ଥଗୋଚରଃ
ସେ ବହୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଦୀପ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ, ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରି କରି ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ଦେଵତାଯତନାନି ଚ। ଦେଶାଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଚିତ୍ରାଣି ପୁରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ, ଦେବତାଙ୍କ ଆସ୍ଥାନ, ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଶ, ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପୁରାତନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଥିଲେ।
ଜପହୋମପରାଃ ଶାଂତାସ୍ତପୋଭିରମଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ମାର୍କଂଡେଯସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଶନୈର୍ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵିନିର୍ଗତଃ
ଯେମାନେ ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲିନ, ଶାନ୍ତ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଥିଲେ। ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶନେ ଶନେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବାହାରିଲେ।
ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଜାନୀତେ ଦେଵମାଯଯା। ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତସ୍ଯ ଉଦରାଦେକାର୍ଣଵମଥୋ ଜଗତ୍
ସେ ବାହାରୁଥିବାବେଳେ ଦେବମାୟାରେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଉଦରରୁ ବାହାରି ଏକ ମହାସାଗର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵତସ୍ତମସାଛନ୍ନଂ ମାର୍କଂଡେଯୋନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ। ତସ୍ଯୋତ୍ପନ୍ନଂ ଭଯଂ ତୀଵ୍ରଂ ଵ୍ଯତ୍ଯଯଂ ଚାତ୍ମଜୀଵିତମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚାରିପଟେ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ମନରେ ଭୟ ଓ ଜୀବନ ନେଇ ଭୟଭୀତ ଭାବ ଉପଜିଲା।
ଦେଵଦର୍ଶନସଂହୃଷ୍ଟୋ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ। ସୋଽଚିଂତଯଦମୋଘାତ୍ମା ମାର୍କଂଡେଯୋଥ ଶଂକିତଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ। ଅପରାଜିତ ଆତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାପରେ ସନ୍ଦେହ କଲେ।
କିଂ ନୁ ସ୍ଯାଚ୍ଚିତ୍ତସଂମୋହଃ କିଂ ନୁ ସ୍ଵପ୍ନୋନୁଭୂଯତେ। ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ଯତରୋ ଭାଵ ଏତଯୋର୍ଭଵିତା ମମ
ଏହା କି ମନର ଭ୍ରମ? କିମ୍ବା ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥା ମୋ ପାଇଁ ଘଟୁଛି।
ନ ହି ସ୍ଵପ୍ନୋ ହ୍ଯଯଂ ସତ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ସତ୍ଯମର୍ହତି। ନଷ୍ଟଚଂଦ୍ରାର୍କପଵନୋ ନଷ୍ଟପର୍ଵତଭୂତଲଃ
କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ସତ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଯାହା ସତ୍ୟ, ତାହା ଉଚିତ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ପାହାଡ଼ ଓ ପୃଥିବୀ ସବୁ ହରାଇଯାଇଛି।
କତମଃ ସ୍ଯାଦଯଂ ଲୋକ ଇତି ଶୋକମୁପାଗତଃ। ଦଦର୍ଶ ଚାପି ପୁରୁଷଂ ସ୍ଵପଂତଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍
ଏହି ଲୋକ କେଉଁଟି ହେବ?—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ପର୍ବତ ପରି ବଡ଼ ଏକ ମଣିଷକୁ ଶୁଅଁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସଲିଲେଽଧମଥୋ ମଗ୍ନଂ ଜୀମୂତମିଵ ସାଗରେ। ତପଂତମିଵ ତେଜୋଭିରାମୁକ୍ତଶଶିଭାସ୍କରମ୍
ସେ ଜଳରେ ଡୁବି ରହିଥିଲେ, ଯେପରି ମେଘ ସାଗରରେ ଲୁଚିଯାଏ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲେ।
ଗାଂଭୀର୍ଯାତ୍ସାଗରମିଵ ଭାସମାନମ୍ମଵୌଜସା। ଦେଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିହାଯାତଃ କୋ ଭଵାନିତି ଵିସ୍ମଯାତ୍
ସାଗର ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ଅପାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭାବିଲେ—'କିଏ ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?'
ତଥୈଵ ଚ ମୁନିଃ କୁକ୍ଷିଂ ପୁନରେଵ ପ୍ରଵେଶିତଃ। ସଂପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ପୁନଃ କୁକ୍ଷିଂ ମାର୍କଂଡେଯଃ ସଵିସ୍ମଯମ୍
ଏହିପରି, ମୁନି ପୁଣିଥରେ ପୁଣି ଗର୍ଭକୁ ଆଣିଦିଆଗଲେ; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୁଣି ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଥୈଵ ଚ ପୁନର୍ଭୂଯୋ ଵିଜାନନ୍ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍। ସ ତଥୈଵ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ପୃଥିଵୀମଟତେ ଵନମ୍
ଏହିପରି, ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦୃଶ୍ୟ; ସେ ପୂର୍ବପରି ମାଟି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥଜଲୋପେତଂ ଵିଵିଧାନ୍ଯାଶ୍ରମାଣି ଚ। କ୍ରତୁଭିର୍ଯଜମାନାଂଶ୍ଚ ସମାପ୍ତଗୁରୁଦକ୍ଷିଣୈଃ
ସେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଦେଖିଲେ।