ତତଃ ପୀତ୍ଵାର୍ଣଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ନଦୀକୂପାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ। ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ସଲିଲଂ ସର୍ଵମାଦାଯ ଯୋଗଵିତ୍1.39.
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ନଦୀ, କୂଆ ଓ ପର୍ବତର ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇଯାନ୍ତି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା।
ଭୂତ୍ଵା ଚୈଵ ସ ହସ୍ତାର୍ଚିର୍ମହୀଂ ଭିତ୍ଵା ରସାତଲେ। ରମତେ ଜଲମାଦାଯ ପିବନ୍ରସମନୁତ୍ତମଂ
ତାପରେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି, ତଳପାଟାଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ ଜଳ ପିଇ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ମୂର୍ତ୍ତାମୂର୍ତ୍ତେ ତଦନ୍ଯଚ୍ଚ ଯଦସ୍ତି ପ୍ରାଣିଷୁ ଧ୍ରୁଵଂ। ତତ୍ସର୍ଵମରଵିଂଦାକ୍ଷ ଆଦତ୍ତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଯାହା କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ କୁମୁଦନୟନ ପରମପୁରୁଷ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଵାଯୁଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଭୂତ୍ଵା ଵିଧୁନ୍ଵାନୋଽଖିଲଂ ଜଗତ୍। ପ୍ରାଣାପାନଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାଯୁନା କ୍ରମତେ ହରିଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ କରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଧରି, ହରି ସେଠାରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
ତତୋ ଦେଵଗଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଦେହିନାମ୍। ପଂଚେଂଦ୍ରିଯଗୁଣାସ୍ସର୍ଵେ ଭୂତାନ୍ଯେଵ ଚ ଯାନି ଚ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦେହୀମାନେ, ପାଞ୍ଚଇଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣ ଓ ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି—
ଘ୍ରେଯଂ ଘ୍ରାଣଂ ଶରୀରଂ ଚ ପୃଥିଵୀସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ। ଲୋକଯାତ୍ରା ଭଗଵତା ମୁହୂର୍ତେନ ଵିନାଶିତା
ଘ୍ରାଣର ବସ୍ତୁ, ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେହ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଧାରିତ ଗୁଣ— ଏହି ସମସ୍ତ କୁ ଭଗବାନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂହାର କରିଦିଅନ୍ତି, ସହିତେ ଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
ଜିହ୍ଵାରସଶ୍ଚ ସ୍ନେହଶ୍ଚ ସଂଶ୍ରିତାଃ ସଲିଲେ ଗୁଣାଃ। ରୂପଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଵିଭାଗଶ୍ଚ ନେତ୍ର ଜ୍ଯୋତିଃ ଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ
ଜିହ୍ବାର ସ୍ବାଦ, ଜଳର ଶିତଳତା, ଜଳ ଆଧାରିତ ଗୁଣ; ରୂପ, ଚକ୍ଷୁର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନୟନର ଆଲୋକ, ଅଗ୍ନି ଆଧାରିତ ଗୁଣ—
ସ୍ପର୍ଶଃ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଚ ପଵନଂ ସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ। ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଚ ଶ୍ରଵଣଂ ଗଗନଂ ସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ
ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରାଣ ଓ ଚଳନ, ବାୟୁ ଆଧାରିତ ଗୁଣ; ଶବ୍ଦ, କାନ ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି, ଆକାଶ ଆଧାରିତ ଗୁଣ—
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚେତି ସଂଶ୍ରିତାଃ। ପରେଣ ପରମେଷ୍ଠୀ ଚ ହୃଷୀକେଶମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ— ଏହି ସମସ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ପରମ ପ୍ରଭୁ ହୃଷୀକେଶ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।
ତତୋ ଭଗଵତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିଃ ପରିଵାରିତାଃ। ଵାଯୁନା ପରିନୁନ୍ନାଶ୍ଚ ଭୂମିଶାଖାମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ତାପରେ ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଘେରି ଦିଆଯାଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦବାଯାଇ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ଶାଖାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ସଂହରଣୋଦ୍ଭୂତଃ ପାଵକଃ ଶତଧା ଜ୍ଵଲନ୍। ପ୍ରଦହନ୍ନଖିଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵୃତ୍ତଃ ସଂଵର୍ତ୍ତକୋଽନଲଃ
ସେମାନଙ୍କର ନାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଶତଧାରାରେ ଦହୁଛି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ପୁଡ଼ାଇ ଦେଲା; ସେଇ ଅଗ୍ନି ହେଲା ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି।
ସପର୍ଵତଦ୍ରୁମାନ୍ଗୁଲ୍ମାନ୍ଲତାଵଲ୍ଲୀସ୍ତୃଣାନି ଚ। ଵିମାନାନି ଚ ଦିଵ୍ଯାନି ପୁରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ
ପାହାଡ଼, ବୃକ୍ଷ, ଝାଡ଼, ଲତା, ବେଳ, ଘାସ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ମହଲ ଓ ପୁରୁଣା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ—
ଯାନି ଚାଶ୍ରଯଣୀଯାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯପ୍ଯଦହଦ୍ଭୃଶମ୍। ଭସ୍ମୀକୃତ୍ଯ ତୁ ତାନ୍ସର୍ଵାଂଲ୍ଲୋକାନ୍ଲ୍ଲୋକଗୁରୋର୍ଗୁରୁଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଭଲଭାବେ ଦହିଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ, ଲୋକଙ୍କର ଗୁରୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଶ୍ୱର କରିଦେଲେ।
ସ ଭୂତିଂ ଧାରଯାମାସ ଯୁଗାଂତେ ଲୋକସଂଭଵାମ୍। ସହସ୍ରଵୃଷ୍ଟିଃ ଶତଧା ଭୂତ୍ଵା କୃଷ୍ଣୋ ମହାଘନଃ
ସେ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କଲେ; ହଜାର ଧାରାରେ ବର୍ଷା ହେବାକୁ ଏକ ବଡ଼ କଳା ମେଘ ହେଲେ।
ଦିଵ୍ଯତୋଯେନ ହଵିଷା ତର୍ପଯାମାସ ମେଦିନୀଂ। ତତଃ କ୍ଷୀରନିକାଶେନ ସ୍ଵାଦୁନା ପରମାଂଭସା
ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ହବି ଦେଇ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ; ତାପରେ ଦୁଧ ସଦୃଶ ମଧୁର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରେ ଭିଜାଇଲେ।
ଶିଶିରେଣ ଚ ପୁଣ୍ଯେନ ମହୀନିର୍ଵାଣମାଗମତ୍। ତେନ ତୋଯେନ ସଂପୃକ୍ତା ପଯସ୍ସାଧର୍ମ୍ଯତୋ ଧରା
ଶିତଳ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା; ସେଇ ଜଳରେ ଭିଜି ପୃଥିବୀ ଦୁଧ ସମାନ ହେଇଗଲା।
ଏକାର୍ଣାଵଜଲୀଭୂତା ସର୍ଵସତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତା। ମହାସତ୍ଵାନ୍ଯପି ଵିଭୁଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ଯମିତୌଜସଂ
ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶୂନ୍ୟ ଏକ ମହାସାଗର ହୋଇଗଲା; ଏହି ସମୟରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନଷ୍ଟାର୍କପଵନାକାଶେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ଜଗତି ସଂଵୃତେ। ସଂଶୋଷମାତ୍ମନା କୃତ୍ଵା ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଚ ଦେହିନଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ଓ ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଲୁଚିଯିବା ସମୟରେ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ର ଓ ଦେହଧାରୀମାନେକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ।
ଦଗ୍ଧ୍ଵା ସଂକୋଚ୍ଯ ଚ ତଥା ସ୍ଵପିତ୍ଯେକଃ ସନାତନଃ। ପୌରାଣଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵପିତ୍ଯମିତଵିକ୍ରମଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଦହି ଓ ସଂକୋଚିତ କରି, ସନାତନ ପ୍ରଭୁ ଏକାକି ଶୟନ କରନ୍ତି; ପୁରୁଣା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।
ଏକାର୍ଣଵଜଲେଯାଯୀ ଯୋଗୀ ଯୋଗମୁପାସିତଃ। ଅନେକାନି ସହସ୍ରାଣି ଯୁଗାନ୍ଯେକାର୍ଣଵାଂଭସି
ଏହି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରର ଜଳରେ ସେ ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏକାକି ଶୟନ କରନ୍ତି।
ନ ଚୈଵ କଶ୍ଚିଦଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯକ୍ତୋ ଵେଦିତୁମର୍ହତି। କଶ୍ଚୈଷ ପୁରୁଷୋ ନାମ କିଂ ଯୋଗଃ କଶ୍ଚ ଯୋଗଵାନ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶିତକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ, ଏହି ଯୋଗ କଣ, ଏହି ଯୋଗୀ କିଏ?
ନ ପୃଷ୍ଠେ ନୈଵମଭିତୋ ନୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵେ ନ ଚାଗ୍ରତଃ। କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯତେ ତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେଵସତ୍ତମଃ
ତାଙ୍କ ପଛରେ, ଚାରିପାଖରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ କିମ୍ବା ସାମ୍ନାରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ନଭଃ କ୍ଷିତିଂ ପଵନମପଃ ପ୍ରକାଶନଂ ପ୍ରଜାପତିଂ ଭୁଵନଧରଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍। ପିତାମହଂ ଶ୍ରୁତିନିଲଯଂ ମୁନିଂ ପ୍ରଭୁଂ ସମାପଯଞ୍ଛଯନମରୋଚଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱଧାରୀ, ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତାମହ, ବେଦର ଆଶ୍ରୟ, ଋଷି, ପ୍ରଭୁ—ଏହାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ପ୍ରଭୁ ଶୟନ ଶୈଳୀ ତିଆରି କଲେ।
ଏଵମେକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ଶେତେ ଲୋକେ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ସଲିଲେନୋର୍ଵୀଂ ହଂସୋ ନାରାଯଣାଯ ତେ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହେବାବେଳେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଶୟନ କରନ୍ତି; ସେହି ହଂସ ତୁମ ପାଇଁ ନାରାୟଣ।
ମହତୋ ରଜସୋ ମଧ୍ଯେ ମହାର୍ଣଵସମସ୍ଯ ଵୈ। ଵାରିଜାକ୍ଷୋ ମହାବାହୁରକ୍ଷଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦ୍ଵିଦୁଃ
ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପଦ୍ମନୟନ, ବଳଶାଳୀ, ଅକ୍ଷୟ ଯିଏ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଆତ୍ମରୂପସରୂପେଣ ତମସା ସଂଵୃତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ମନଃ ସାତ୍ଵିକମାଦାଯ ଯତ୍ର ତତ୍ସତ୍ଵମାହିତଂ
ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ମନକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେଇ ସତ୍ତ୍ୱ ତାହାରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭୂତାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ତତଃ। ରହସ୍ଯଂ ଚ ତଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯଥୋପନିଷଦାଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଭଳି ସତ୍ୟ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପନିଷଦରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ଯେତତ୍ପରମଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ଯଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ପୁରୁଷ କୁ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଅଭିଧାନ ହୁଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ।
ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞକରା ଵିପ୍ରା ଯେ ୠତ୍ଵିଜ ଇତି ସ୍ମୃତାଃ। ଅସ୍ମାଦେଵ ପୁରା ଭୂତା ଵକ୍ତ୍ରେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତଥା
ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଋତ୍ବିଜ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପୁରୁଣା କାଳରେ ଏହି ମୁଖଗୁଡ଼ିକୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଵକ୍ତ୍ରାଦୁଦ୍ଗାତାରଂ ଚ ସାମଗଂ। ହୋତାରଂ ଚ ତଥାଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ବାହୁଭ୍ଯାମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ପ୍ରଥମ ମୁଖରୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉଦ୍ଗାତା, ସାମଗ, ହୋତା ଓ ବାହୁଠାରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।