ପ୍ରାଣିନାଂ ଧର୍ମସଂଜ୍ଞାନାଂ ନରାଣାଂ ନୀଚଜନ୍ମନାମ୍। ତ୍ରୀଣିଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତ୍ରେତାଯୁଗମିହୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଜନ୍ମ ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସଂଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଗୁଣା ପରିକୀର୍ତିତା। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମଧର୍ମଃ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ତ୍ରିଭିର୍ଧର୍ମୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଯୁଗର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ଏଠି ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଅଛି।
ଯତ୍ର ସତ୍ଯଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ଚ କ୍ରିଯା ଧର୍ମୋ ଵିଧୀଯତେ। ତ୍ରେତାଯାଂ ଵିକୃତିଂ ଯାଂତି ଵର୍ଣା ଲୋଭେନ ସଂଯୁତାଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ ଲୋଭରେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଵୈ କୃତ୍ଯଂ କ୍ଷାଂତିର୍ଦୌର୍ବଲ୍ଯମେଵ ଚ। ଏଷା ତ୍ରେତାଯୁଗଗତିର୍ଵିଚିତ୍ରା ଦେଵନିର୍ମିତା
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର କାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ଷମା ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଏହି ଯୁଗରେ ଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଗତି।
ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ। ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଯୁଗମୁଚ୍ଯତେ
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହାର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଏହି ଯୁଗ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ।
ତତ୍ରାପ୍ଯତୀଵାର୍ଥପରାଃ ପ୍ରାଣିନୋ ରଜସା ହତାଃ। ଶଠା ନୈଷ୍କୃତିକାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରା ଜାଯନ୍ତେ କୁରୁନନ୍ଦନ
ସେଠି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଧନ ଆଶାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ରଜୋଗୁଣରେ ଆବୃତ। ଠକ, ଅଧର୍ମିକ ଓ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମଃ ସ୍ଥିତଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାମଧର୍ମସ୍ତ୍ରିଭିରୁତ୍ଥିତଃ। ଵିପର୍ଯଯଶତୈର୍ଧର୍ମଃ କ୍ଷଯମେତି କଲୌ ଯୁଗେ
ଏଠି ଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ ଅଛି, ଅଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଉଠିଯାଏ। କଳି ଯୁଗରେ ଶତଶଃ ବିପର୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଭାଵଶ୍ଚ୍ଯଵତେ ତଥାସ୍ତିକ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜ୍ଯତେ। ଵ୍ରତୋପଵାସାସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯଂତେ କଲୌ ଵୈ ଯୁଗପର୍ଯଯେ
ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଛାଡ଼ାଯାଏ। କଳି ଯୁଗ ଶେଷରେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ତଦା ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତଥା। ଯତ୍ରାଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦୋ ଧର୍ମଃ ପାଦପରିଗ୍ରହଃ
ସେତିବେଳେ କଳି ଯୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଚାରିଟିଏ ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଛି।
କାମିନସ୍ତାପସାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରା ଜାଯଂତେ ଯତ୍ର ମାନଵାଃ। ନ ଚାଵସାଯିକଃ କଶ୍ଚିନ୍ନ ସାଧୁର୍ନ ଚ ସତ୍ଯଵାକ୍
ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକେ କାମୀ, ତାପସୀମାନେ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର, ମଣିଷମାନେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର। କେହି ଦୃଢ଼ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଭଲ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାସ୍ତିକା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭକ୍ତା ଜ୍ଞାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ। ଅହଂକାରଗୃହୀତାଶ୍ଚ ପ୍ରକ୍ଷୀଣସ୍ନେହବଂଧନାଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନାସ୍ତିକ ଓ ନିମ୍ନ କାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ ଓ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିପ୍ରାଃ ଶୂଦ୍ରସମାଚାରାସ୍ସଂତି ସର୍ଵେ କଲୌ ଯୁଗେ। ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଵିପର୍ଯାସଃ କଲୌ ସଂପ୍ରତି ଵର୍ତତେ
କଳି ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଏହି କଳି ଯୁଗରେ ଆଶ୍ରମର ସଠିକ୍ କ୍ରମ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵର୍ଣାନାଂ ଚୈଵ ସଂଦେହୋ ଯୁଗାଂତେ କୁରୁନଂଦନ। ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା ପୂର୍ଵନିର୍ମିତା
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଯୁଗର ଶେଷରେ ଜାତିମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଯୁଗ କଥା ପୂର୍ବରୁ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା।
ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯଂତଂ ତଦହର୍ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ। ତତୋ ହ ନିଗତେ ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଵେଷାମେଵ ଜୀଵିନାମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ—
ଶରୀରନିର୍ଵୃତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲଃ ସଂହାରବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଦେଵତାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ମହୀପତେ
ସମସ୍ତ ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମୟ ସଂହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଜନ୍—
ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପକ୍ଷିଣାମ୍। ଗଂଧର୍ଵାଣାମପ୍ସରସାଂ ଭୁଜଂଗାନାଂ ଚ ପାର୍ଥିଵ
ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା—
ପର୍ଵତାନାଂ ନଦୀନାଂ ଚ ପଶୂନାଂ ଚୈଵ ସତ୍ତମ। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନାଂ ଚ କ୍ରିମୀଣାଂ ଦଂଶିନାଂ ତଥା
ପର୍ବତ, ନଦୀ, ପଶୁ, ତଥା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, କୀଟ, ଓ ଦଂଶକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାଣୀ—
ସର୍ଵଭୂତପତିଃ ପଂଚ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତାନି ଭୂତକୃତ୍। ଜଗତ୍ସଂହରଣାର୍ଥାଯ କୁରୁତେ ଵୈଶସଂ ମହତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ସଂସାର ସଂହାର ପାଇଁ ବଡ଼ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି।
ଭୂତ୍ଵା ସୂର୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଆଦଦାନୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣିଜାତମ୍। ଭୂତ୍ଵା ଵହ୍ନିର୍ନିର୍ଦହନ୍ସର୍ଵଲୋକାନ୍ଭୂତ୍ଵା ମେଘୋ ଭୂଯ ଉଗ୍ରୋଽଭ୍ଯଵର୍ଷତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇଯାନ୍ତି, ବାୟୁ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପୁଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ମେଘ ହୋଇ ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
ଭୂତ୍ଵା ନାରାଯଣୋ ଯୋଗୀ ସର୍ଵମୂର୍ତି ଵିଭାଵସୁଃ। ଗଭସ୍ତିଭିଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଭିଃ ସଂଶୋଷଯତି ସାଗରାନ୍
ନାରାୟଣ ଯୋଗୀ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ତୀବ୍ର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରମାନେ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତଃ ପୀତ୍ଵାର୍ଣଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ନଦୀକୂପାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ। ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ସଲିଲଂ ସର୍ଵମାଦାଯ ଯୋଗଵିତ୍1.39.
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ନଦୀ, କୂଆ ଓ ପର୍ବତର ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇଯାନ୍ତି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା।
ଭୂତ୍ଵା ଚୈଵ ସ ହସ୍ତାର୍ଚିର୍ମହୀଂ ଭିତ୍ଵା ରସାତଲେ। ରମତେ ଜଲମାଦାଯ ପିବନ୍ରସମନୁତ୍ତମଂ
ତାପରେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି, ତଳପାଟାଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ ଜଳ ପିଇ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ମୂର୍ତ୍ତାମୂର୍ତ୍ତେ ତଦନ୍ଯଚ୍ଚ ଯଦସ୍ତି ପ୍ରାଣିଷୁ ଧ୍ରୁଵଂ। ତତ୍ସର୍ଵମରଵିଂଦାକ୍ଷ ଆଦତ୍ତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଯାହା କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ କୁମୁଦନୟନ ପରମପୁରୁଷ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଵାଯୁଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଭୂତ୍ଵା ଵିଧୁନ୍ଵାନୋଽଖିଲଂ ଜଗତ୍। ପ୍ରାଣାପାନଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାଯୁନା କ୍ରମତେ ହରିଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ କରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଧରି, ହରି ସେଠାରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
ତତୋ ଦେଵଗଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଦେହିନାମ୍। ପଂଚେଂଦ୍ରିଯଗୁଣାସ୍ସର୍ଵେ ଭୂତାନ୍ଯେଵ ଚ ଯାନି ଚ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦେହୀମାନେ, ପାଞ୍ଚଇଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣ ଓ ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି—
ଘ୍ରେଯଂ ଘ୍ରାଣଂ ଶରୀରଂ ଚ ପୃଥିଵୀସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ। ଲୋକଯାତ୍ରା ଭଗଵତା ମୁହୂର୍ତେନ ଵିନାଶିତା
ଘ୍ରାଣର ବସ୍ତୁ, ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେହ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଧାରିତ ଗୁଣ— ଏହି ସମସ୍ତ କୁ ଭଗବାନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂହାର କରିଦିଅନ୍ତି, ସହିତେ ଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
ଜିହ୍ଵାରସଶ୍ଚ ସ୍ନେହଶ୍ଚ ସଂଶ୍ରିତାଃ ସଲିଲେ ଗୁଣାଃ। ରୂପଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଵିଭାଗଶ୍ଚ ନେତ୍ର ଜ୍ଯୋତିଃ ଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ
ଜିହ୍ବାର ସ୍ବାଦ, ଜଳର ଶିତଳତା, ଜଳ ଆଧାରିତ ଗୁଣ; ରୂପ, ଚକ୍ଷୁର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନୟନର ଆଲୋକ, ଅଗ୍ନି ଆଧାରିତ ଗୁଣ—
ସ୍ପର୍ଶଃ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଚ ପଵନଂ ସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ। ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଚ ଶ୍ରଵଣଂ ଗଗନଂ ସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ
ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରାଣ ଓ ଚଳନ, ବାୟୁ ଆଧାରିତ ଗୁଣ; ଶବ୍ଦ, କାନ ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି, ଆକାଶ ଆଧାରିତ ଗୁଣ—
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଚେତି ସଂଶ୍ରିତାଃ। ପରେଣ ପରମେଷ୍ଠୀ ଚ ହୃଷୀକେଶମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ— ଏହି ସମସ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ପରମ ପ୍ରଭୁ ହୃଷୀକେଶ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।
ତତୋ ଭଗଵତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିଃ ପରିଵାରିତାଃ। ଵାଯୁନା ପରିନୁନ୍ନାଶ୍ଚ ଭୂମିଶାଖାମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ତାପରେ ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଘେରି ଦିଆଯାଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦବାଯାଇ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ଶାଖାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।