କାଲଃ ପାକଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ଯଷ୍ଟା ଚାଧୀତମେଵ ଚ। ଉଚ୍ଯତେ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈଃ ସ ଏଵାଯଂ ତୁ ତତ୍ପରମ୍
ସେ କାଳ, ପକ୍ୱତା, ଯଜ୍ଞ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ; ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଚିହ୍ନାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଠି ସେଇ ପରମ ଏକ।
ସ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵଂ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ। ସୋସ୍ମିନ୍କାରଯତେ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାନିନାଂ ଚ କୃତିଃ କୃତା
ସେଇ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ କାମ କରନ୍ତି, ତଥାପି କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି, ଓ ନିୟତ ଜନମାନ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସେଇ ସଫଳ କରନ୍ତି।
ଯଜାମହେ ତମେଵାଦ୍ଯଂ ସ ଏଵୋତ୍ଥାନନିର୍ଵୃତଃ। ଯୋ ଵକ୍ତା ଯଚ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଶ୍ଚାହଂ ତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ଆମେ ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭବର ମୂଳ; ସେ କଥା କହୁଥିବା, କଥା ହେଉଥିବା ବିଷୟ, ଓ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହୁଛି।
ଶ୍ରୂଯତେ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍ପରିଜଲ୍ପିତମ୍। ଯା କଥାଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତଯୋ ଯୋ ଧର୍ମୀ ଧର୍ମତତ୍ପରଃ
ଯାହା ଶୁଣାଯାଉଛି ଓ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା; ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣାଯାଉଛି, ଧର୍ମ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଯାହା ପାଇଁ, ସେଇ ସେ।
ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵପତିର୍ଯଶ୍ଚ ସ ତୁ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯତ୍ସତ୍ଯଂ ଯଦନୃତମାଦିମଧ୍ଯଭୂତଂ ଯଚ୍ଚାଂତ୍ଯଂ ନିରଵଧିକଂ ଚ ଯଦ୍ଭଵିଷ୍ଯମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ଯିଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ। ଯାହା ସତ୍ୟ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ, ଯାହା ଅସୀମ, ଏବଂ ଯାହା ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି — ସେ ସବୁ ନାରାୟଣ।
ଯତ୍କିଂଚିଚ୍ଚରମଚରଂ ଯଦସ୍ତି ଚାନ୍ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତତ୍ପୁରୁଷଵରଃ ପ୍ରଧାନଭୂତଃ। ଚତ୍ଵାର୍ଯ୍ଯାହୁଃ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତତ୍କୃତଂ ଯୁଗମ୍
ଯେଉଁ ସବୁ ଜୀବ ଚଳିଥାଏ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁ ସବୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁର ମୂଳ କାରଣ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସେଇ। ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ମିଶି ଏକ କୃତ ଯୁଗ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସଂଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଗୁଣା କୁରୁନଂଦନ। ଯତ୍ର ଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ଵଧର୍ମଃ ପାଦଵିଗ୍ରହଃ
ଏହି କୃତ ଯୁଗର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ଏ ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟିଏ ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଅଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଛି।
ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାଃ ଶାଂତା ଜାଯଂତେ ଯତ୍ର ମାନଵାଃ। ଵିପ୍ରା ସ୍ଥିତା ଧର୍ମପରା ରାଜଵୃତ୍ତିସ୍ଥିତା ନୃପାଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶାନ୍ତିରେ ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଓ ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
କୃଷ୍ଯାମଭିରତା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରା ଶୁଃଶ୍ରୂଷଵସ୍ତଥା। ତଦା ସତ୍ଯଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚୈଵ ଵିଵର୍ଧତେ
ଏହି ସମୟରେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଚାଷକାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବା କାମରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଧର୍ମ ଏହି ବେଳେ ବଢ଼ିଥାଏ।
ସଦ୍ଭିରାଚରିତୋ ଧର୍ମୋ ଯେନ ଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଏତତ୍କୃତଯୁଗେ ଵୃତ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାମେଵ ପାର୍ଥିଵ
ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି କୃତ ଯୁଗର ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଚରଣ, ରାଜନ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ଧର୍ମସଂଜ୍ଞାନାଂ ନରାଣାଂ ନୀଚଜନ୍ମନାମ୍। ତ୍ରୀଣିଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତ୍ରେତାଯୁଗମିହୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଜନ୍ମ ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସଂଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଗୁଣା ପରିକୀର୍ତିତା। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମଧର୍ମଃ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ତ୍ରିଭିର୍ଧର୍ମୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଯୁଗର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ଏଠି ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଅଛି।
ଯତ୍ର ସତ୍ଯଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ଚ କ୍ରିଯା ଧର୍ମୋ ଵିଧୀଯତେ। ତ୍ରେତାଯାଂ ଵିକୃତିଂ ଯାଂତି ଵର୍ଣା ଲୋଭେନ ସଂଯୁତାଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ ଲୋଭରେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଵୈ କୃତ୍ଯଂ କ୍ଷାଂତିର୍ଦୌର୍ବଲ୍ଯମେଵ ଚ। ଏଷା ତ୍ରେତାଯୁଗଗତିର୍ଵିଚିତ୍ରା ଦେଵନିର୍ମିତା
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର କାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ଷମା ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଏହି ଯୁଗରେ ଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଗତି।
ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ। ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଯୁଗମୁଚ୍ଯତେ
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହାର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଏହି ଯୁଗ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ।
ତତ୍ରାପ୍ଯତୀଵାର୍ଥପରାଃ ପ୍ରାଣିନୋ ରଜସା ହତାଃ। ଶଠା ନୈଷ୍କୃତିକାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରା ଜାଯନ୍ତେ କୁରୁନନ୍ଦନ
ସେଠି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଧନ ଆଶାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ରଜୋଗୁଣରେ ଆବୃତ। ଠକ, ଅଧର୍ମିକ ଓ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମଃ ସ୍ଥିତଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାମଧର୍ମସ୍ତ୍ରିଭିରୁତ୍ଥିତଃ। ଵିପର୍ଯଯଶତୈର୍ଧର୍ମଃ କ୍ଷଯମେତି କଲୌ ଯୁଗେ
ଏଠି ଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ ଅଛି, ଅଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଉଠିଯାଏ। କଳି ଯୁଗରେ ଶତଶଃ ବିପର୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଭାଵଶ୍ଚ୍ଯଵତେ ତଥାସ୍ତିକ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜ୍ଯତେ। ଵ୍ରତୋପଵାସାସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯଂତେ କଲୌ ଵୈ ଯୁଗପର୍ଯଯେ
ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଛାଡ଼ାଯାଏ। କଳି ଯୁଗ ଶେଷରେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ତଦା ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତଥା। ଯତ୍ରାଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦୋ ଧର୍ମଃ ପାଦପରିଗ୍ରହଃ
ସେତିବେଳେ କଳି ଯୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଚାରିଟିଏ ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଛି।
କାମିନସ୍ତାପସାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରା ଜାଯଂତେ ଯତ୍ର ମାନଵାଃ। ନ ଚାଵସାଯିକଃ କଶ୍ଚିନ୍ନ ସାଧୁର୍ନ ଚ ସତ୍ଯଵାକ୍
ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକେ କାମୀ, ତାପସୀମାନେ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର, ମଣିଷମାନେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର। କେହି ଦୃଢ଼ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଭଲ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାସ୍ତିକା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭକ୍ତା ଜ୍ଞାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ। ଅହଂକାରଗୃହୀତାଶ୍ଚ ପ୍ରକ୍ଷୀଣସ୍ନେହବଂଧନାଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନାସ୍ତିକ ଓ ନିମ୍ନ କାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ ଓ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିପ୍ରାଃ ଶୂଦ୍ରସମାଚାରାସ୍ସଂତି ସର୍ଵେ କଲୌ ଯୁଗେ। ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଵିପର୍ଯାସଃ କଲୌ ସଂପ୍ରତି ଵର୍ତତେ
କଳି ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଏହି କଳି ଯୁଗରେ ଆଶ୍ରମର ସଠିକ୍ କ୍ରମ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵର୍ଣାନାଂ ଚୈଵ ସଂଦେହୋ ଯୁଗାଂତେ କୁରୁନଂଦନ। ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା ପୂର୍ଵନିର୍ମିତା
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଯୁଗର ଶେଷରେ ଜାତିମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଯୁଗ କଥା ପୂର୍ବରୁ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା।
ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯଂତଂ ତଦହର୍ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ। ତତୋ ହ ନିଗତେ ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଵେଷାମେଵ ଜୀଵିନାମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ—
ଶରୀରନିର୍ଵୃତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲଃ ସଂହାରବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଦେଵତାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ମହୀପତେ
ସମସ୍ତ ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମୟ ସଂହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଜନ୍—
ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପକ୍ଷିଣାମ୍। ଗଂଧର୍ଵାଣାମପ୍ସରସାଂ ଭୁଜଂଗାନାଂ ଚ ପାର୍ଥିଵ
ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା—
ପର୍ଵତାନାଂ ନଦୀନାଂ ଚ ପଶୂନାଂ ଚୈଵ ସତ୍ତମ। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନାଂ ଚ କ୍ରିମୀଣାଂ ଦଂଶିନାଂ ତଥା
ପର୍ବତ, ନଦୀ, ପଶୁ, ତଥା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, କୀଟ, ଓ ଦଂଶକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାଣୀ—
ସର୍ଵଭୂତପତିଃ ପଂଚ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତାନି ଭୂତକୃତ୍। ଜଗତ୍ସଂହରଣାର୍ଥାଯ କୁରୁତେ ଵୈଶସଂ ମହତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ସଂସାର ସଂହାର ପାଇଁ ବଡ଼ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି।
ଭୂତ୍ଵା ସୂର୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଆଦଦାନୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣିଜାତମ୍। ଭୂତ୍ଵା ଵହ୍ନିର୍ନିର୍ଦହନ୍ସର୍ଵଲୋକାନ୍ଭୂତ୍ଵା ମେଘୋ ଭୂଯ ଉଗ୍ରୋଽଭ୍ଯଵର୍ଷତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇଯାନ୍ତି, ବାୟୁ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପୁଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ମେଘ ହୋଇ ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
ଭୂତ୍ଵା ନାରାଯଣୋ ଯୋଗୀ ସର୍ଵମୂର୍ତି ଵିଭାଵସୁଃ। ଗଭସ୍ତିଭିଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଭିଃ ସଂଶୋଷଯତି ସାଗରାନ୍
ନାରାୟଣ ଯୋଗୀ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ତୀବ୍ର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରମାନେ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।