କଥଯାମି ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯତ୍ର କୌତୂହଲଂ ନୃପ। ସର୍ଵଂ ତେ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଯେନାର୍ଥୀ ନୃପନଂଦନ
'ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେବି। ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୁଣେଇବି।'
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କଥିତଂ ଵାମନସ୍ଯୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵୈ। ପୁନସ୍ତସ୍ଯୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯମନ୍ଯଦ୍ଵିଷ୍ଣୋରତୋ ଵଦ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—'ବାମନଙ୍କର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି। ଏବେ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଉ ଏକ ମହିମା ଆଉଥରେ କହ।'
ପଦ୍ମଂ କଥମଭୂଦ୍ଦେଵ ନାଭୌ ଯେନାଭଵଜ୍ଜଗତ୍। କଥଂ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ସୃଷ୍ଟିଃ ପଦ୍ମମଧ୍ଯେଽଭଵତ୍ପୁରା
'ଦେବତାଙ୍କର ନାଭିରୁ କିପରି ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହେଲା? ଏବଂ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା?'
କଥଂ ପାଦ୍ମେ ମହାକଲ୍ପେଽଭଵତ୍ପଦ୍ମମଯଂ ଜଗତ୍। ଜଲାର୍ଣଵଗତସ୍ଯେହ ନାଭୌ ଜାତଂ ଜଲାନୁଗଂ
'ପଦ୍ମର ମହାକଳ୍ପରେ କିପରି ପଦ୍ମରେ ତିଆରି ବିଶ୍ୱ ହେଲା? ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ, ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମ କିପରି ହେଲା?'
ପ୍ରଭାଵଂ ପଦ୍ମନାଭସ୍ଯ ସ୍ଵପତଃ ସାଗରାଂଭସି। ପୁଷ୍କରେ ତୁ କଥଂ ଜାତା ଦେଵା ୠଷିଗଣାଃ ପୁରା
'ସାଗର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ପଦ୍ମନାଭଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ଏବଂ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଣା କାଳରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ କିପରି ଜନ୍ମିଥିଲେ?'
ଏତଦାଖ୍ଯାହି ନିଖିଲଂ ଯୋଗଂ ଯୋଗଵିଦାଂ ପତେ। କଥଂ ନିର୍ମିତଵାଂସ୍ତତ୍ର ଚୈତଂ ଲୋକଂ ସନାତନମ୍
'ଯୋଗଜ୍ଞମାନଙ୍କର ନାଥ, ଏ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ। ସେଠାରେ ସେ କିପରି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ବିଶ୍ୱ ତିଆରି କଲେ?'
କଥମେକାର୍ଣଵେ ଶୂନ୍ଯେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ। ଭୂଗୋଲକେ ପ୍ରଦଗ୍ଧେ ତୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟୋରଗରାକ୍ଷସେ
ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପୃଥିବୀ ଗୋଲକ ଜଳିଯାଇଥିଲେ, ଓ ସମସ୍ତ ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସ ନଷ୍ଟ ହେଲେ—
ନଷ୍ଟାନଲାନିଲାକାଶେ ନଷ୍ଟଧର୍ମେ ମହୀତଲେ। କେଵଲେ ଗହ୍ଵରୀଭୂତେ ମହାଭୂତଵିପର୍ଯଯେ
ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରୁ ଧର୍ମ ହରାଇଗଲେ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ରହିଗଲେ, ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଲେ—
କିଂ ନୁ ଵିଶ୍ଵପତିଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାତେଜା ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଆସ୍ତେ ଯଥାଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠୋ ଵିଧିମାସ୍ଥାଯ ଯୋଗଵିତ୍
ତେବେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ଅପାର ତେଜ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ମାଲିକ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି କି?
ଶୃଣ୍ଵତଃ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେତଦଶେଷତଃ। ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯଶୋ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପରମ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣୁଛି, ଆପଣ ଯେଉଁଠି ନାରାୟଣଙ୍କର ଯଶ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଉଚିତ, କାରଣ ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଶ୍ରଦ୍ଧିନଃ ସୂପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ନାରାଯଣସ୍ଯ ଯଶସଃ ଶ୍ରଵଣେ ଯା ତଵ ସ୍ପୃହା
ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବସିଛି, ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ କଥା କହିବାକୁ ଉଚିତ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ନାରାୟଣଙ୍କର ଯଶ ଶୁଣିବା ପ୍ରତି ତୁମର ଆଗ୍ରହ—
ସଦ୍ଵଂଶାନ୍ଵଯପୂତସ୍ଯ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ। ଶୃଣୁଷ୍ଵାଦିପୁରାଣେଷୁ ଦେଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଯଥା ଶ୍ରୁତି
ଏହା କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ। ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଶୁଣାଇଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵଦତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ସୁମହାତ୍ମନାମ୍। ଯଥା ଚ ତପସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବୃହସ୍ପତି ସମଦ୍ଯୁତିଃ
ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବୃହସ୍ପତି ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ କହିବି।
ପରାଶରସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଗୁରୁର୍ଦ୍ଵୈପାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ତତ୍ତେଽହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାଭକ୍ତି ଯଥାଶ୍ରୁତି
ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନି ଯେପରି କହିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରବଣ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମକୁ କହିବି।
ଯଦ୍ଵିଜ୍ଞାତଂ ମଯା ସମ୍ଯଗୃଷିମାର୍ଗେଣ ସତ୍ତମ। କଃ ସମୁତ୍ସହତେ ଜ୍ଞାତୁଂ ପରଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍
ମୁଁ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଛି, ହେ ଉତ୍ତମ, ତାହା ମୁଁ କହିବି; କାରଣ, ନାରାୟଣଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ?
ଵିଶ୍ଵାଵିତାରଂ ବ୍ରହ୍ମାଯଂ ନ ଵେଦଯତି ତତ୍ଵତଃ। ତତ୍କର୍ମଵିଶ୍ଵଦେଵା ନ ତଦ୍ରହସ୍ଯଂ ମହର୍ଷିଷୁ
ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ଏହି ରହସ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ।
ସ ଇଜ୍ଯସ୍ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ସ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନାମ୍। ଅଧ୍ଯାତ୍ମମଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦାଂ ନରକଂ ଚ ଵିକର୍ମିଣାମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଓ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ।
ଅଧିଦୈଵଂ ଚ ତଦ୍ଦୈଵମଧିଦୈଵତସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଅଧିଭୂତଂ ଚ ତଦ୍ଭୂତଂ ପରଂ ଚ ପରମାର୍ଥିନାମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ, ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ସ ଯଜ୍ଞୋ ଵେଦନିର୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତତ୍ତପଃ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ଯଃ କର୍ତ୍ତା କାରକୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏଵ ଚ
ବେଦରେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହା ସେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେ କର୍ତ୍ତା, କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
ପ୍ରଣଵଃ ପୁରୁଷଃ ଶାସ୍ତା ଏକଶ୍ଚେତି ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ପ୍ରାଣଃ ପଂଚଵିଧଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ରୁଵମକ୍ଷରମେଵ ଚ
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ର 'ଓଁ' ଧ୍ୱନି, ପୁରୁଷ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ଏକମାତ୍ର; ସେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣ, ଅଚଳ ଓ ଅକ୍ଷୟ।
କାଲଃ ପାକଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ଯଷ୍ଟା ଚାଧୀତମେଵ ଚ। ଉଚ୍ଯତେ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈଃ ସ ଏଵାଯଂ ତୁ ତତ୍ପରମ୍
ସେ କାଳ, ପକ୍ୱତା, ଯଜ୍ଞ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ; ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଚିହ୍ନାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଠି ସେଇ ପରମ ଏକ।
ସ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵଂ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ। ସୋସ୍ମିନ୍କାରଯତେ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାନିନାଂ ଚ କୃତିଃ କୃତା
ସେଇ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ କାମ କରନ୍ତି, ତଥାପି କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି, ଓ ନିୟତ ଜନମାନ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସେଇ ସଫଳ କରନ୍ତି।
ଯଜାମହେ ତମେଵାଦ୍ଯଂ ସ ଏଵୋତ୍ଥାନନିର୍ଵୃତଃ। ଯୋ ଵକ୍ତା ଯଚ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଶ୍ଚାହଂ ତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ଆମେ ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭବର ମୂଳ; ସେ କଥା କହୁଥିବା, କଥା ହେଉଥିବା ବିଷୟ, ଓ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହୁଛି।
ଶ୍ରୂଯତେ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍ପରିଜଲ୍ପିତମ୍। ଯା କଥାଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତଯୋ ଯୋ ଧର୍ମୀ ଧର୍ମତତ୍ପରଃ
ଯାହା ଶୁଣାଯାଉଛି ଓ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା; ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣାଯାଉଛି, ଧର୍ମ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଯାହା ପାଇଁ, ସେଇ ସେ।
ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵପତିର୍ଯଶ୍ଚ ସ ତୁ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯତ୍ସତ୍ଯଂ ଯଦନୃତମାଦିମଧ୍ଯଭୂତଂ ଯଚ୍ଚାଂତ୍ଯଂ ନିରଵଧିକଂ ଚ ଯଦ୍ଭଵିଷ୍ଯମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ଯିଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ। ଯାହା ସତ୍ୟ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ, ଯାହା ଅସୀମ, ଏବଂ ଯାହା ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି — ସେ ସବୁ ନାରାୟଣ।
ଯତ୍କିଂଚିଚ୍ଚରମଚରଂ ଯଦସ୍ତି ଚାନ୍ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତତ୍ପୁରୁଷଵରଃ ପ୍ରଧାନଭୂତଃ। ଚତ୍ଵାର୍ଯ୍ଯାହୁଃ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତତ୍କୃତଂ ଯୁଗମ୍
ଯେଉଁ ସବୁ ଜୀବ ଚଳିଥାଏ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁ ସବୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁର ମୂଳ କାରଣ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସେଇ। ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ମିଶି ଏକ କୃତ ଯୁଗ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ତାଵଚ୍ଛତୀ ସଂଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଗୁଣା କୁରୁନଂଦନ। ଯତ୍ର ଧର୍ମଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ଵଧର୍ମଃ ପାଦଵିଗ୍ରହଃ
ଏହି କୃତ ଯୁଗର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ଏ ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟିଏ ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଅଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଛି।
ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାଃ ଶାଂତା ଜାଯଂତେ ଯତ୍ର ମାନଵାଃ। ଵିପ୍ରା ସ୍ଥିତା ଧର୍ମପରା ରାଜଵୃତ୍ତିସ୍ଥିତା ନୃପାଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶାନ୍ତିରେ ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଓ ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
କୃଷ୍ଯାମଭିରତା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରା ଶୁଃଶ୍ରୂଷଵସ୍ତଥା। ତଦା ସତ୍ଯଂ ଚ ସତ୍ଵଂ ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚୈଵ ଵିଵର୍ଧତେ
ଏହି ସମୟରେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଚାଷକାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବା କାମରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଧର୍ମ ଏହି ବେଳେ ବଢ଼ିଥାଏ।
ସଦ୍ଭିରାଚରିତୋ ଧର୍ମୋ ଯେନ ଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଏତତ୍କୃତଯୁଗେ ଵୃତ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାମେଵ ପାର୍ଥିଵ
ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି କୃତ ଯୁଗର ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଚରଣ, ରାଜନ।