ଦିନାନି ପଂଚୋଷିତ୍ଵାଽତ୍ର ରାମୋ ଗଂତୁଂ ମନୋ ଦଧେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ ତତୋ ରାମେ ଵାଜିନୋଥ ଗଜାଂସ୍ତଥା
ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରହି, ରାମ ଚାଲିଯିବାକୁ ମନେ କଲେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଆଣିଲେ।
କୃତାକୃତଂ ଚ କନକଂ ତତ୍ରୋପାଯନମାହରତ୍। ରାମସ୍ତ୍ଵାହ ତତଃ ପ୍ରୀତଃ ସର୍ଵମେତନ୍ମଯା ତଵ
ସେଠାରେ ତିଆରି ଓ କଚ୍ଚା ସୁନା ଉପହାର ଭାବେ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ରାମ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ଏ ସବୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଦିଆଯାଉଛି।'
ଦତ୍ତଂ ପୁତ୍ରୌ ତେଽଭିଷିଞ୍ଚ ରାଜାନୌ ମାଥୁରେ ଜନେ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାମଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧ୍ଯଂଦିନେ ରଵୌ
'ତୁମର ଦୁଇ ପୁଅକୁ ମୁଁ ମଥୁରାର ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଛି।' ଏପରି କହି, ରାମ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଚାଲିଗଲେ।
ମହୋଦଯଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଗଂଗାତୀରେ ସ ଵାମନଂ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନାହ ଭାଵିନଃ ପାର୍ଥିଵାଂସ୍ତଥା
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ମହୋଦୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବାମନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାସ୍ଥାପିତ କଲେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ମଯା କୃତୋଽଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସେତୁର୍ଭୂତିଵିଵର୍ଧନଃ। ପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ ପାଲନୀଯୋ ନ ଚ ଲୋପ୍ଯଃ କଥଂଚନ
'ଧର୍ମର ଏହି ସେତୁ, ଯାହା ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ, ମୁଁ ତିଆରି କରିଛି। ସମୟ ଆସିଲେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ, କେବେଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଯିଏଁ ନୁହେଁ।'
ପ୍ରସାରିତକରେଣୈଵଂ ପ୍ରାର୍ଥନୈଷା ମଯା କୃତା। ନୃପାଃ କୃତେ ମଯାର୍ଥିତ୍ଵେ ଯତ୍କ୍ଷେମଂ କ୍ରିଯତାମିହ
ହାତ ପ୍ରସାରି ମୁଁ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରିଛି—'ରାଜାମାନେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଏଠାରେ ଯାହା କୁସଳ ହେବ, ତାହା କର।'
ନିତ୍ଯଂ ଦୈନଂଦିନୀପୂଜା କାର୍ଯା ସର୍ଵୈରତଂଦ୍ରିତୈଃ। ଗ୍ରାମାନ୍ଦତ୍ଵା ଧନଂ ତଚ୍ଚ ଲଂକାଯା ଆହୃତଂ ଚ ଯତ୍
'ସମସ୍ତେ ଦିନେ ଦିନେ ନିୟମିତ ପୂଜା ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି କରିବେ। ଗ୍ରାମ ଓ ଲଙ୍କାରୁ ଆଣାଯାଇଥିବା ଧନ ବଣ୍ଟନ କରିବେ।'
ପ୍ରେଷଯିତ୍ଵା ଚ କିଷ୍କିଂଧାଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରେଶ୍ଵରଂ। ଅଯୋଧ୍ଯାମାଗତୋ ରାମଃ ପୁଷ୍ପକଂ ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପଠାଇ, ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ। ପରେ ସେ ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ କହିଲେ।
ନାଗଂତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଭୂଯସ୍ତିଷ୍ଠ ଯତ୍ର ଧନେଶ୍ଵରଃ। କୃତକୃତ୍ଯସ୍ତତୋ ରାମଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାପ୍ଯମନ୍ଯତ
'ତୁମେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଧନର ଦେବତା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ରୁହ।' ଏଭଳି ରାମ ତାଙ୍କ କାମ ସାରି, ଆଉ କିଛି କରିବା ଭାବିଲେ ନାହିଁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଏଵନ୍ତେ ଭୀଷ୍ମ ରାମସ୍ଯ କଥାଯୋଗେନ ପାର୍ଥିଵ। ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ଵାମନସ୍ଯୋକ୍ତା କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—'ଭୀଷ୍ମ, ଏଭଳି ରାମଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ବାମନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? '
କଥଯାମି ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯତ୍ର କୌତୂହଲଂ ନୃପ। ସର୍ଵଂ ତେ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଯେନାର୍ଥୀ ନୃପନଂଦନ
'ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେବି। ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୁଣେଇବି।'
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କଥିତଂ ଵାମନସ୍ଯୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵୈ। ପୁନସ୍ତସ୍ଯୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯମନ୍ଯଦ୍ଵିଷ୍ଣୋରତୋ ଵଦ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—'ବାମନଙ୍କର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି। ଏବେ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଉ ଏକ ମହିମା ଆଉଥରେ କହ।'
ପଦ୍ମଂ କଥମଭୂଦ୍ଦେଵ ନାଭୌ ଯେନାଭଵଜ୍ଜଗତ୍। କଥଂ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ସୃଷ୍ଟିଃ ପଦ୍ମମଧ୍ଯେଽଭଵତ୍ପୁରା
'ଦେବତାଙ୍କର ନାଭିରୁ କିପରି ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହେଲା? ଏବଂ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା?'
କଥଂ ପାଦ୍ମେ ମହାକଲ୍ପେଽଭଵତ୍ପଦ୍ମମଯଂ ଜଗତ୍। ଜଲାର୍ଣଵଗତସ୍ଯେହ ନାଭୌ ଜାତଂ ଜଲାନୁଗଂ
'ପଦ୍ମର ମହାକଳ୍ପରେ କିପରି ପଦ୍ମରେ ତିଆରି ବିଶ୍ୱ ହେଲା? ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ, ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମ କିପରି ହେଲା?'
ପ୍ରଭାଵଂ ପଦ୍ମନାଭସ୍ଯ ସ୍ଵପତଃ ସାଗରାଂଭସି। ପୁଷ୍କରେ ତୁ କଥଂ ଜାତା ଦେଵା ୠଷିଗଣାଃ ପୁରା
'ସାଗର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ପଦ୍ମନାଭଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ଏବଂ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଣା କାଳରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ କିପରି ଜନ୍ମିଥିଲେ?'
ଏତଦାଖ୍ଯାହି ନିଖିଲଂ ଯୋଗଂ ଯୋଗଵିଦାଂ ପତେ। କଥଂ ନିର୍ମିତଵାଂସ୍ତତ୍ର ଚୈତଂ ଲୋକଂ ସନାତନମ୍
'ଯୋଗଜ୍ଞମାନଙ୍କର ନାଥ, ଏ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ। ସେଠାରେ ସେ କିପରି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ବିଶ୍ୱ ତିଆରି କଲେ?'
କଥମେକାର୍ଣଵେ ଶୂନ୍ଯେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ। ଭୂଗୋଲକେ ପ୍ରଦଗ୍ଧେ ତୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟୋରଗରାକ୍ଷସେ
ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପୃଥିବୀ ଗୋଲକ ଜଳିଯାଇଥିଲେ, ଓ ସମସ୍ତ ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସ ନଷ୍ଟ ହେଲେ—
ନଷ୍ଟାନଲାନିଲାକାଶେ ନଷ୍ଟଧର୍ମେ ମହୀତଲେ। କେଵଲେ ଗହ୍ଵରୀଭୂତେ ମହାଭୂତଵିପର୍ଯଯେ
ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରୁ ଧର୍ମ ହରାଇଗଲେ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ରହିଗଲେ, ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଲେ—
କିଂ ନୁ ଵିଶ୍ଵପତିଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାତେଜା ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଆସ୍ତେ ଯଥାଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠୋ ଵିଧିମାସ୍ଥାଯ ଯୋଗଵିତ୍
ତେବେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ଅପାର ତେଜ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ମାଲିକ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି କି?
ଶୃଣ୍ଵତଃ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେତଦଶେଷତଃ। ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯଶୋ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପରମ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣୁଛି, ଆପଣ ଯେଉଁଠି ନାରାୟଣଙ୍କର ଯଶ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଉଚିତ, କାରଣ ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଶ୍ରଦ୍ଧିନଃ ସୂପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ନାରାଯଣସ୍ଯ ଯଶସଃ ଶ୍ରଵଣେ ଯା ତଵ ସ୍ପୃହା
ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବସିଛି, ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ କଥା କହିବାକୁ ଉଚିତ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ନାରାୟଣଙ୍କର ଯଶ ଶୁଣିବା ପ୍ରତି ତୁମର ଆଗ୍ରହ—
ସଦ୍ଵଂଶାନ୍ଵଯପୂତସ୍ଯ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ। ଶୃଣୁଷ୍ଵାଦିପୁରାଣେଷୁ ଦେଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଯଥା ଶ୍ରୁତି
ଏହା କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ। ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଶୁଣାଇଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵଦତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ସୁମହାତ୍ମନାମ୍। ଯଥା ଚ ତପସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବୃହସ୍ପତି ସମଦ୍ଯୁତିଃ
ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବୃହସ୍ପତି ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ କହିବି।
ପରାଶରସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଗୁରୁର୍ଦ୍ଵୈପାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ତତ୍ତେଽହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାଭକ୍ତି ଯଥାଶ୍ରୁତି
ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନି ଯେପରି କହିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରବଣ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମକୁ କହିବି।
ଯଦ୍ଵିଜ୍ଞାତଂ ମଯା ସମ୍ଯଗୃଷିମାର୍ଗେଣ ସତ୍ତମ। କଃ ସମୁତ୍ସହତେ ଜ୍ଞାତୁଂ ପରଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍
ମୁଁ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଛି, ହେ ଉତ୍ତମ, ତାହା ମୁଁ କହିବି; କାରଣ, ନାରାୟଣଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ?
ଵିଶ୍ଵାଵିତାରଂ ବ୍ରହ୍ମାଯଂ ନ ଵେଦଯତି ତତ୍ଵତଃ। ତତ୍କର୍ମଵିଶ୍ଵଦେଵା ନ ତଦ୍ରହସ୍ଯଂ ମହର୍ଷିଷୁ
ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ଏହି ରହସ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ।
ସ ଇଜ୍ଯସ୍ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ସ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନାମ୍। ଅଧ୍ଯାତ୍ମମଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦାଂ ନରକଂ ଚ ଵିକର୍ମିଣାମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଓ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ।
ଅଧିଦୈଵଂ ଚ ତଦ୍ଦୈଵମଧିଦୈଵତସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଅଧିଭୂତଂ ଚ ତଦ୍ଭୂତଂ ପରଂ ଚ ପରମାର୍ଥିନାମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ, ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ସ ଯଜ୍ଞୋ ଵେଦନିର୍ଦିଷ୍ଟସ୍ତତ୍ତପଃ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ଯଃ କର୍ତ୍ତା କାରକୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏଵ ଚ
ବେଦରେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହା ସେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେ କର୍ତ୍ତା, କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
ପ୍ରଣଵଃ ପୁରୁଷଃ ଶାସ୍ତା ଏକଶ୍ଚେତି ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ପ୍ରାଣଃ ପଂଚଵିଧଶ୍ଚୈଵ ଧ୍ରୁଵମକ୍ଷରମେଵ ଚ
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ର 'ଓଁ' ଧ୍ୱନି, ପୁରୁଷ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ଏକମାତ୍ର; ସେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣ, ଅଚଳ ଓ ଅକ୍ଷୟ।