କାଲଶ୍ଚ କାଲରୂପୀ ଚ ନୀଲଗ୍ରୀଵୋ ଵିଦାଂଵରଃ। ଵେଦକର୍ତାର୍ଭକୋ ନିତ୍ଯଃ ପଶୂନାଂ ପତିରଵ୍ଯଯଃ
ସେ କାଳ ଓ କାଳର ଆକୃତି, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶାଶ୍ୱତ ଶିଶୁ ଓ ଅବିନାଶୀ ପଶୁମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ।
ଦର୍ଭପାଣିର୍ହଂସକେତୁଃ କର୍ତା ହର୍ତା ହରୋ ହରିଃ। ଜଟୀ ମୁଂଡୀ ଶିଖୀ ଦଂଡୀ ଲଗୁଡୀ ଚ ମହାଯଶାଃ
ତାଙ୍କର ହାତରେ ଦର୍ଭା ଅଛି, ହଂସ ତାଙ୍କର ଧ୍ୱଜ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ, ହର, ହରି, ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡଶିରା, ଶିଖାଧାରୀ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିବା, ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭୂତେଶ୍ଵରଃ ସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷଃ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଭାଵନଃ। ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵହାରୀ ଚ ସ୍ରଷ୍ଟା ଚ ଗୁରୁରଵ୍ଯଯଃ
ସେ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦେବମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଅବିନାଶୀ ଗୁରୁ।
କମଂଡଲୁଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ରୁକ୍ସ୍ରୁଵାଦିଧରସ୍ତଥା। ହଵନୀଯୋଽର୍ଚନୀଯଶ୍ଚ ଓଁକାରୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସାମଗଃ
ଯିଏ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ସ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ରୁଭା ଧରନ୍ତି, ହବନ ଓ ପୂଜାରେ ଆହ୍ୱାନ ଓ ପୂଜିତ, ଓଁକାର ରୂପୀ, ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସାମ ଗାୟକ।
ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚୈଵାମୃତଶ୍ଚୈଵ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତଃ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଵ୍ରତଧରୋ ଗୁହାଵାସୀ ସୁପଙ୍କଜଃ
ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅମୃତ, ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତର ବାସି, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରତୀ, ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମନୟନ।
ଅମରୋ ଦର୍ଶନୀଯଶ୍ଚ ବାଲସୂର୍ଯନିଭସ୍ତଥା। ଦକ୍ଷିଣେ ଵାମତଶ୍ଚାପି ପତ୍ନୀଭ୍ଯାମୁପସେଵିତଃ
ସେ ଅମର, ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ବାଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ; ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପତ୍ନୀମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଭିକ୍ଷୁଶ୍ଚ ଭିକ୍ଷୁରୂପଶ୍ଚ ତ୍ରିଜଟୀ ଲବ୍ଧନିଶ୍ଚଯଃ। ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିକରଃ କାମୋ ମଧୁର୍ମଧୁକରସ୍ତଥା
ସେ ଭିକ୍ଷୁ, ଭିକ୍ଷା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା, ତିନି ଜଟାଧାରୀ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ମନର ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା, କାମ ରୂପୀ, ମଧୁର ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକା ସଦୃଶ।
ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଵନଗତ ଆଶ୍ରମୀ ପୂଜିତସ୍ତଥା। ଜଗଦ୍ଧାତା ଚ କର୍ତ୍ତା ଚ ପୁରୁଷଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ସେ ବନପ୍ରସ୍ଥ, ବନକୁ ଯାଇଥିବା, ଆଶ୍ରମୀ, ପୂଜିତ, ଜଗତର ପାଳକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅଚଳ ପୁରୁଷ।
ଧର୍ମାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଵିରୂପାକ୍ଷସ୍ତ୍ରିଧର୍ମୋ ଭୂତଭାଵନଃ। ତ୍ରିଵେଦୋ ବହୁରୂପଶ୍ଚ ସୂର୍ଯାଯୁତସମପ୍ରଭଃ
ସେ ଧର୍ମର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ବିଚିତ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମର ଧାରକ, ଭୂତମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା, ତିନି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ବହୁରୂପୀ, ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ।
ମୋହକୋଵଂଧକଶ୍ଚୈଵଦାନଵାନାଂଵିଶେଷତଃ। ଦେଵଦେଵଶ୍ଚ ପଦ୍ମାଙ୍କସ୍ତ୍ରିନେତ୍ରୋଽବ୍ଜଜଟସ୍ତଥା
ସେ ମୋହ ଓ ବନ୍ଧନ କରୁଥିବା, ବିଶେଷ କରି ଦାନବମାନଙ୍କୁ; ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନିତ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଓ ପଦ୍ମ ଦଳ ସଦୃଶ ଜଟାଧାରୀ।
ହରିଶ୍ମଶ୍ରୁର୍ଧନୁର୍ଧାରୀ ଭୀମୋ ଧର୍ମପରାକ୍ରମଃ। ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତୁ ରାମେଣ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂଵରଃ
ସେ ହରିତ ଦାଢ଼ିଧାରୀ, ଧନୁଷ୍ଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର, ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ; ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଉଵାଚ ପ୍ରଣତଂ ରାମଂ କରେ ଗୃହ୍ଯ ପିତାମହଃ। ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ଵଂ ମାନୁଷେ ଦେହେଽଵତୀର୍ଣୋ ଵସୁଧାତଲେ
ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ହାତ ଧରି କହିଲେ: 'ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ମାନବ ଦେହରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ।'
କୃତଂ ତଦ୍ଭଵତା ସର୍ଵଂ ଦେଵକାର୍ଯଂ ମହାଵିଭୋ। ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଵାମନଂ ଦେଵଂ ଜାହ୍ନଵ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
'ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛ। ଜାହ୍ନବୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ବାମନ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି—'
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ସ୍ଵପୁରୀଂ ଗତ୍ଵା ସୁରଲୋକଂ ଵ୍ରଜସ୍ଵ ଚ। ଵିସୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ରାମଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ପିତାମହଂ
'ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ସହର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ପରେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କର।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାମ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଆରୂଢଃ ପୁଷ୍ପକଂ ଯାନଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧୁରାଂ ପୁରୀମ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରସହିତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଶତ୍ରୁଘାତିନଂ
ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ସେ ମଧୁରା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଦେଖିଲେ।
ତୁତୋଷ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଭରତଃ ସ ହରୀଶ୍ଵରଃ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଭ୍ରାତରୌ ପ୍ରାପ୍ତୌ ଶକ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରାଵିଵାଗତୌ
ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଘବ ଖୁସି ହେଲେ, ଭରତ ଓ ବାନରମୁକୁଟି ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ପରି ଆସିଲେ।
ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ତତୋ ମୂର୍ଧ୍ନା ପଂଚାଂଗାଲିଂଗିତାଵନିଃ। ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ଚାଂକମାରୋପ୍ଯ ରାମୋ ଭ୍ରାତରମଂଜସା
ତାପରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ତୁରନ୍ତ ଉଠାଇ ଆପଣଙ୍କ ମୋଡ଼ରେ ବସାଇଲେ।
ଭରତଶ୍ଚ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତଦନଂତରଂ। ଉପଵିଷ୍ଟୋଽଥ ରାମାଯ ସୋଽର୍ଘମାଦାଯ ସତ୍ଵରଂ
ତାପରେ ଭରତ, ପଛରେ ସୁଗ୍ରୀବ; ବସିବା ପରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ନିଵେଦଯାମାସ ଚାଷ୍ଟାଂଗଂ ରାଘଵେ ତଦା। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତୋ ରାମଂ ସର୍ଵୋ ଵୈ ମାଥୁରୋ ଜନଃ
ସେ ସମୟରେ ଆଠଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ରାଜ୍ୟଟି ରାଘବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ମଥୁରାର ସମସ୍ତ ଲୋକେ ଏକଠା ହେଲେ।
ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଣଭୂଯିଷ୍ଠା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମେନଂ ସମାଗତାଃ। ସଂଭାଷ୍ଯ ପ୍ରକୃତୀଃ ସର୍ଵା ନୈଗମାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହ
ସମସ୍ତ ଜାତିର ଲୋକ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଶି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ, ରାମଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ।
ଦିନାନି ପଂଚୋଷିତ୍ଵାଽତ୍ର ରାମୋ ଗଂତୁଂ ମନୋ ଦଧେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ ତତୋ ରାମେ ଵାଜିନୋଥ ଗଜାଂସ୍ତଥା
ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରହି, ରାମ ଚାଲିଯିବାକୁ ମନେ କଲେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଆଣିଲେ।
କୃତାକୃତଂ ଚ କନକଂ ତତ୍ରୋପାଯନମାହରତ୍। ରାମସ୍ତ୍ଵାହ ତତଃ ପ୍ରୀତଃ ସର୍ଵମେତନ୍ମଯା ତଵ
ସେଠାରେ ତିଆରି ଓ କଚ୍ଚା ସୁନା ଉପହାର ଭାବେ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ରାମ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ଏ ସବୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଦିଆଯାଉଛି।'
ଦତ୍ତଂ ପୁତ୍ରୌ ତେଽଭିଷିଞ୍ଚ ରାଜାନୌ ମାଥୁରେ ଜନେ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାମଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧ୍ଯଂଦିନେ ରଵୌ
'ତୁମର ଦୁଇ ପୁଅକୁ ମୁଁ ମଥୁରାର ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଛି।' ଏପରି କହି, ରାମ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଚାଲିଗଲେ।
ମହୋଦଯଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଗଂଗାତୀରେ ସ ଵାମନଂ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନାହ ଭାଵିନଃ ପାର୍ଥିଵାଂସ୍ତଥା
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ମହୋଦୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବାମନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାସ୍ଥାପିତ କଲେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ମଯା କୃତୋଽଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସେତୁର୍ଭୂତିଵିଵର୍ଧନଃ। ପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ ପାଲନୀଯୋ ନ ଚ ଲୋପ୍ଯଃ କଥଂଚନ
'ଧର୍ମର ଏହି ସେତୁ, ଯାହା ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ, ମୁଁ ତିଆରି କରିଛି। ସମୟ ଆସିଲେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ, କେବେଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଯିଏଁ ନୁହେଁ।'
ପ୍ରସାରିତକରେଣୈଵଂ ପ୍ରାର୍ଥନୈଷା ମଯା କୃତା। ନୃପାଃ କୃତେ ମଯାର୍ଥିତ୍ଵେ ଯତ୍କ୍ଷେମଂ କ୍ରିଯତାମିହ
ହାତ ପ୍ରସାରି ମୁଁ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରିଛି—'ରାଜାମାନେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଏଠାରେ ଯାହା କୁସଳ ହେବ, ତାହା କର।'
ନିତ୍ଯଂ ଦୈନଂଦିନୀପୂଜା କାର୍ଯା ସର୍ଵୈରତଂଦ୍ରିତୈଃ। ଗ୍ରାମାନ୍ଦତ୍ଵା ଧନଂ ତଚ୍ଚ ଲଂକାଯା ଆହୃତଂ ଚ ଯତ୍
'ସମସ୍ତେ ଦିନେ ଦିନେ ନିୟମିତ ପୂଜା ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି କରିବେ। ଗ୍ରାମ ଓ ଲଙ୍କାରୁ ଆଣାଯାଇଥିବା ଧନ ବଣ୍ଟନ କରିବେ।'
ପ୍ରେଷଯିତ୍ଵା ଚ କିଷ୍କିଂଧାଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରେଶ୍ଵରଂ। ଅଯୋଧ୍ଯାମାଗତୋ ରାମଃ ପୁଷ୍ପକଂ ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପଠାଇ, ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ। ପରେ ସେ ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ କହିଲେ।
ନାଗଂତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଭୂଯସ୍ତିଷ୍ଠ ଯତ୍ର ଧନେଶ୍ଵରଃ। କୃତକୃତ୍ଯସ୍ତତୋ ରାମଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାପ୍ଯମନ୍ଯତ
'ତୁମେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଧନର ଦେବତା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ରୁହ।' ଏଭଳି ରାମ ତାଙ୍କ କାମ ସାରି, ଆଉ କିଛି କରିବା ଭାବିଲେ ନାହିଁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଏଵନ୍ତେ ଭୀଷ୍ମ ରାମସ୍ଯ କଥାଯୋଗେନ ପାର୍ଥିଵ। ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ଵାମନସ୍ଯୋକ୍ତା କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—'ଭୀଷ୍ମ, ଏଭଳି ରାମଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ବାମନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? '