କୁଲେ ରଘୂଣାଂ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ତୁ। ଭଵିଷ୍ଯତି ଵିନାଶାଯ ଦଶଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ରଘୁବଂଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ।
ଵିଭୀଷଣ ଉଵାଚ। ଏଵଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଵୈ ମାତର୍ଗୃହାଣ ନଵମଂ ଵରମ୍। ପାତ୍ରଂ ଚଂଦନସଂଯୁକ୍ତଂ ଦଧିକ୍ଷୌଦ୍ରାକ୍ଷତୈଃ ସହ
ବିଭୀଷଣ କହିଲେ: 'ମାଆ, ଏଭଳି କର, ନବମ ଵର ଗ୍ରହଣ କର। ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା ପାତ୍ର ନେଉ, ତାହା ସହ ଦହି, ମଧୁ ଓ ଚାଉଳ ରହିଛି।'
ଦୂର୍ଵଯାର୍ଘଂ ସହ କୁରୁ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍। ସରମାମଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଦେଵକନ୍ଯକାଃ
ଦୂର୍ବା ଘାସ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅ, ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ। ସରମାକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ସହିତ ଯାଅ।
ଵ୍ରଜସ୍ଵ ରାଘଵାଭ୍ଯାଶଂ ତସ୍ମାଦଗ୍ରେ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଗତଂ ରକ୍ଷୋ ଯତ୍ର ରାମୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ରାଘବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ମୁଁ ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଯିବି। ଏପରି କହି, ସେ ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁଠି ରାମ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଉତ୍ସାର୍ଯ ଦାନଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ରାମଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମାଗତାନ୍। ସଭାଂ ତାଂ ଵିମଲାଂ କୃତ୍ଵା ରାମଂ ସ୍ଵାଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ଦୂରେ କରିଦେଲେ। ସଭାକୁ ପବିତ୍ର କରି, ରାମଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦାଉଡ଼େଇ ରଖିଲେ।
ଵିଭୀଷଣ ଉଵାଚ। ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ମେ ଦେଵ ଵଦତଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ। ଦଶଗ୍ରୀଵଂ କୁଂଭକର୍ଣଂ ଯା ଚ ମାଂ ଚାପ୍ଯଜୀଜନତ୍
ବିଭୀଷଣ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣ, ହେ ରାଜା, ଯିଏ ଦଶଗ୍ରୀବ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ—'
ଇଯଂ ସା ଦେଵମାତା ନଃ ପାଦୌ ତେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି। ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ତ୍ଵଂ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ଦର୍ଶନଂ ଦାତୁ ମର୍ହସି1.38.
'ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆମ ଦେବୀମାଆ, ତୁମର ପାଦ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ କୃପା କର, ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅ।'
ରାମ ଉଵାଚ। ଅହଂ ତସ୍ଯାଃ ସମୀପଂ ତୁ ମାତୃଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷଯା। ଗମିଷ୍ଯେ ରାକ୍ଷସେଂଦ୍ର ତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାହି ମମାଗ୍ରତଃ
ରାମ କହିଲେ: 'ମୁଁ ମୋର ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେଠାକୁ ଯିବି, ହେ ରାକ୍ଷସରାଜ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆଗରେ ଯାଅ।'
ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ତୁ ତଂ ଵାକ୍ଯମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଚ ଵରାସନାତ୍। ମୂର୍ଧ୍ନି ଚାଂଜଲିମାଧାଯ ପ୍ରଣାମମକରୋଦ୍ଵିଭୁଃ
ସେ ଏହି କଥା ଦେଇ ଉଠିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରୁ ଉଠି, ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଅଭିଵାଦଯେହଂ ଭଵତୀଂ ମାତା ଭଵସି ଧର୍ମତଃ। ମହତା ତପସା ଚାପି ପୁଣ୍ଯେନ ଵିଵିଧେନ ଚ
'ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି, ଆପଣ ଧର୍ମରେ ମୋର ମାଆ, ମହାତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।'
ଇମୌ ତେ ଚରଣୌ ଦେଵି ମାନଵୋ ଯଦି ପଶ୍ଯତି। ପୂର୍ଣସ୍ସ୍ଯାତ୍ତଦହଂ ପ୍ରୀତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମୌ ପୁତ୍ରଵତ୍ସଲେ
'ଦେବୀ, ଯଦି କୌଣସି ମଣିଷ ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଦେଖେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ପାଦ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲି, ହେ ପୁତ୍ରପ୍ରେମିକା ମାଆ।'
କୌସଲ୍ଯା ମେ ଯଥା ମାତା ଭଵତୀ ଚ ତଥା ମମ। କେକସୀ ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଂ ଚିରଂ ଜୀଵ ସୁଖୀ ଭଵ
'କୌଶଲ୍ୟା ଯେପରି ମୋର ମାଆ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେପରି ମୋ ପାଇଁ।' କୈକସୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ମାନ ହେଉ, ସୁଖୀ ରୁହ।'
ଭର୍ତ୍ରା ମେ କଥିତଂ ଵୀର ଵିଷ୍ଣୁର୍ମାନୁଷରୂପଧୃତ୍। ଅଵତୀର୍ଣୋ ରଘୁକୁଲେ ହିତାର୍ଥେତ୍ର ଦିଵୌକସାମ୍
'ମୋର ସ୍ୱାମୀ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ହେ ବୀର, ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ରଘୁବଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି।'
ଦଶଗ୍ରୀଵ ଵିନାଶାଯ ଭୂତିଂ ଦାତୁଂ ଵିଭୀଷଣେ। ଵାଲିନୋ ନିଧନଂ ଚୈଵ ସେତୁବଂଧଂ ଚ ସାଗରେ
'ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୀଦେବା ପାଇଁ, ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ।'
ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥସ୍ଯୈଵ ସର୍ଵଂ ସ ଚ କରିଷ୍ଯତି। ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵଂ ମଯା ଜ୍ଞାତଃ ସ୍ମୃତ୍ଵା ତଦ୍ଭର୍ତୃଭାଷିତମ୍
'ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଏହି ସବୁ କାମ କରିବେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛି, ମୋ ସ୍ୱାମୀ କହିଥିବା କଥା ମନେ ପକାଇ।'
ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଭଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦେଵା ଵୈ ଵାନରାସ୍ତଥା। ଗୃହଂ ପୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଥିରକୀର୍ତିମଵାପ୍ନୁହି
'ସୀତା ହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେ ଓ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ଘରକୁ ଯିବି, ପୁଅ— ତୁମେ ସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କର।'
ସରମୋଵାଚ। ଇହୈଵ ଵତ୍ସରଂ ପୂର୍ଣମଶୋକଵନିକାସ୍ଥିତା। ସେଵିତା ଜାନକୀ ଦେଵ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ତେ ପ୍ରିଯା
ସରମା କହିଲେ, "ଏଠି ଅଶୋକବନରେ ତୁମର ପ୍ରିୟା ଜାନକୀ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ମୋ ସେବାରେ ରହିଛନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ, ସେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି।"
ନିତ୍ଯଂ ସ୍ମରାମି ଵୈ ପାଦୌ ସୀତାଯାସ୍ତୁ ପରଂତପ। କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ତାଂ ଦେଵୀଂ ଚିଂତଯାନା ତ୍ଵହର୍ନିଶମ୍
"ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ମୁଁ ସିତାଙ୍କର ପାଦକୁ ସବୁବେଳେ ମନେ ପକାଏ, ଦିନ ରାତି ଭାବୁଛି—'କେବେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?'"
କିମର୍ଥଂ ଦେଵଦେଵେନ ନାନୀତା ଜାନକୀ ତ୍ଵିହ। ଏକାକୀ ନୈଵ ଶୋଭେଥା ଯୋଷିତା ଚ ତଯା ଵିନା
"ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରୁ କାହିଁକି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇନାହିଁ? ତୁମେ ଏକା ହେଲେ ଯେପରି ଅଲଉକିକ ଲାଗିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମ ବିନା ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ।"
ସମୀପେ ଶୋଭତେ ସୀତା ତ୍ଵଂ ଚ ତସ୍ଯାଃ ପରଂତପ। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାଂ ଭରତଃ କେଯମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ
"ସିତା ତୁମ ସମ୍ନିଧିରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶୁଛ।" ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଭରତ ପଚାରିଲେ, "ଏଠି କିଏ?"
ତତଶ୍ଚେଂଗିତଵିଦ୍ରାମୋ ଭରତଂ ପ୍ରାହ ସତ୍ଵରମ୍। ଵିଭୀଷଣସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଵୈ ସରମା ନାମ ନାମତଃ
ତାପରେ ଇଙ୍ଗিতରେ ବିଦ୍ରାମ ଶୀଘ୍ର ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହା ବିଭୀଷଣଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନାମ ସରମା।"
ପ୍ରିଯା ସଖୀ ମହାଭାଗା ସୀତାଯାସ୍ସୁଦୃଢଂ ମତା। ସର୍ଵଂକାଲକୃତଂ ପଶ୍ଯ ନ ଜାନେ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
"ସିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ସଖୀ, ସେ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଦର୍ଶ, ସମସ୍ତ କାମ ହୋଇଯାଇଛି—ଏବେ ସେ କଣ କରିବେ, ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ।"
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସୁଭଗେ ଭର୍ତୃଗେହଂ ପାଲଯ ଶୋଭନେ। ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ହି ଗତା ଦେଵୀ ଭାଗ୍ଯହୀନଂ ଗତିର୍ଯଥା
"ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ ଓ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କର, ଶୋଭାବତୀ। ଦେବୀ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋର ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୈବ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।"
ତଯା ଵିରହିତଃ ସୁଭ୍ରୁ ରତିଂ ଵିଂଦେ ନ କର୍ହିଚିତ୍। ଶୂନ୍ଯା ଏଵ ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପଶ୍ଯାମୀହ ପୁନର୍ଭ୍ରମନ୍
"ତାଙ୍କୁ ହରାଇ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିବତୀ, ମୁଁ କେବେ ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହିଁ। ଏଠାରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି।"
ଵିସୃଜ୍ଯତାଂ ଚ ସରମାଂ ସୀତାଯାସ୍ତୁ ପ୍ରିଯାଂ ସଖୀମ୍। ଗତାଯାମଥ କେକସ୍ଯାଂ ରାମଃ ପ୍ରାହ ଵିଭୀଷଣମ୍
"ସରମା, ସିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖୀ, ଯାଉ ଦିଅ।" ସେ କେକୟାକୁ ଯିବା ପରେ, ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୈଵତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ନାପରାଧ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ସୁରାଃ। ଆଜ୍ଞଯା ରାଜରାଜସ୍ଯ ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାନଘ
"ଦେବତାମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି, ସେହି କାମ କରିବାକୁ ହେବ। ତୁମେ କେବେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜାମାନଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଦରକାର, ହେ ନିଷ୍ପାପ।"
ଲଂକାଯାଂ ମାନୁଷୋ ଯୋ ଵୈ ସମାଗଚ୍ଛେତ୍କଥଂଚନ। ରାକ୍ଷସୈର୍ନ ଚ ହଂତଵ୍ଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋସୌ ଯଥା ତ୍ଵହମ୍
"ଲଙ୍କାକୁ କେହି ମାନବ ଯେପରି ଆସୁଥିବେ, ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖ।"
ଵିଭୀଷଣ ଉଵାଚ। ଆଜ୍ଞଯାହଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର କରିଷ୍ଯେ ସର୍ଵମେଵ ତୁ। ଵିଭୀଷଣେ ହି ଵଦତି ଵାଯୂ ରାମମୁଵାଚ ହ
ବିଭୀଷଣ କହିଲେ, "ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମ କରିବି।" ବିଭୀଷଣ ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ବାୟୁ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇହାସ୍ତିଵୈଷ୍ଣଵୀ ମୂର୍ତିଃ ପୂର୍ଵଂ ବଦ୍ଧୋ ବଲିର୍ଯଯା। ତାଂ ନଯସ୍ଵ ମହାଭାଗ କାନ୍ଯକୁବ୍ଜେ ପ୍ରତିଷ୍ଠଯ
"ଏଠି ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ବଳି ବନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ। ଏହାକୁ ନିଅ, ମହାଭାଗ୍ୟବତ, କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।"
ଵିଦିତ୍ଵା ତଦଭିପ୍ରାଯଂ ଵାଯୁନା ସମୁଦାହୃତମ୍। ଵିଭୀଷଣସ୍ତ୍ଵଲଂକୃତ୍ଯ ରତ୍ନୈଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ଵାମନମ୍
ବାୟୁଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ବିଭୀଷଣ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବାମନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ।