ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍। ଵାନରାଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ ସୁଗ୍ରୀଵସହିତାସ୍ତଦା
ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ପାଇ ସେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ବାନରମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ 'ବାହ! ବାହ!' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ଵାନର୍ଯଶ୍ଚ ମହାଭାଗାସ୍ତାରାଦ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ରାଘଵମ୍। ଅଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ରୁକଂଠ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରଣିପତ୍ଯେଦମବ୍ରୁଵନ୍
ତାରାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାନରୀମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି ଏହିପରି କହିଲେ:
କ୍ଵ ସା ଦେଵୀ ତ୍ଵଯା ଦେଵ ଯା ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯରାଵଣମ୍। ଶୁଦ୍ଧିଂ କୃତ୍ଵା ହି ତେ ଵହ୍ନୌ ପିତୁରଗ୍ର ଉମାପତେଃ
'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯିଏ ରାବଣଙ୍କୁ ଜିତି, ନିଜ ପିତା ଓ ଉମାପତିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସେ ଦେବୀ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?'
ତ୍ଵଯାନୀତା ପୁରୀଂ ରାମ ନ ତାଂ ପଶ୍ଯାମି ତେଗ୍ରତଃ। ନ ଵିନା ତ୍ଵଂ ତଯା ଦେଵ ଶୋଭସେ ରଘୁନଂଦନ
'ରାମ, ଆପଣ ସହରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖୁନି। ସେ ବିନା ଆପଣ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଆପଣଙ୍କ ଶୋଭା ନାହିଁ।'
ତ୍ଵଯା ଵିନାପି ସାଧ୍ଵୀ ସା କ୍ଵ ନୁ ତିଷ୍ଠତି ଜାନକୀ। ଅନ୍ଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ନ ତେ ଵେଦ୍ମି ଭାର୍ଯାହୀନୋ ନ ଶୋଭସେ
'ସେ ସତୀ ଜାନକୀ ଆପଣ ବିନା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାର୍ଯ୍ୟା ମୁଁ ଜାଣେନି। ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନା ଆପଣଙ୍କ ଶୋଭା ନାହିଁ।'
କ୍ରୌଂଚଯୁଗ୍ମଂ ମିଥୋ ଯଦ୍ଵଚ୍ଚକ୍ରଵାକଯୁଗଂ ଯଥା। ଏଵଂ ଵଦଂତୀଂ ତାଂ ତାରାଂ ତାରାଧିପସମାନନାମ୍
'ଯେପରି କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି କିମ୍ବା ଚକ୍ରବାକ ଦମ୍ପତି, ସେପରି ତାରା, ଯାହାର ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଏ, ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।'
ପ୍ରାହ ପ୍ରଵଚସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ। ଚାରୁଦଂଷ୍ଟ୍ରେ ଵିଶାଲାକ୍ଷି କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ1.38.
ତାପରେ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଚମତ୍କାର ଦାନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'କାଳକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରେନାହିଁ।'
ସର୍ଵଂ କାଲକୃତଂ ଵିଦ୍ଧି ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍। ଵିସୃଜ୍ଯତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଗ୍ରୀଵୋଭିମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ
'ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ କାଳର ଆଧୀନ, ଏହି କଥା ଜାଣ। ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ, କାରଣ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି।'
ସୁଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ। ଭଵଂତୌ ଯେନ କାର୍ଯେଣ ଇହାଯାତୌ ନରେଶ୍ଵରୌ। ତଚ୍ଚାପି କଥ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ କୃତ୍ଯକାଲୋ ହି ଵର୍ତତେ
ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ— 'ମହାନୁଭାବ ଦୁଇଜଣ, କେଉଁ କାରଣରେ ଆପଣମାନେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ସେ କଥା ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ, କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଛି।'
ବ୍ରୁଵାଣମେଵଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଭରତୋ ରାମଚୋଦିତଃ। ଆଚଚକ୍ଷେ ଚ ଗମନଂ ଲଂକାଯାଂ ରାଘଵସ୍ଯ ତୁ। ତୌ ଚାବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସହିତଃ ପୁରୀମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଭରତ ଲଙ୍କାକୁ ରାଘବଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିବରଣ କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହିତ ସହରକୁ ଯିବି।'
ଗମିଷ୍ଯେ ରାକ୍ଷସଂ ଦେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତତ୍ର ଵିଭୀଷଣମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଗଚ୍ଛସ୍ଵେତ୍ଯାହ ରାଘଵଃ
'ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି,' ବୋଲି ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଘବ କହିଲେ— 'ଯାଅ।'
ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାଘଵୌ ତୌ ଚ ପୁଷ୍ପକେ ତୁ ସ୍ଥିତାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତାଵତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିମାନଂ ତୁ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯୋତ୍ତରଂ ତଟମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଦୁଇ ରାଘବ, ତିନିଜଣେ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଲେ। ଏହିପରି, ରଥ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ତଟରେ ପହଞ୍ଚିଲା।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭରତଂ ରାମୋ ହ୍ଯତ୍ର ମେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଚତୁର୍ଭିଃ ସଚିଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଜୀଵିତାର୍ଥେ ଵିଭୀଷଣଃ
ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କର ଚାରିଜଣ ସହଯୋଗୀ ସହିତ ମୋ ପାଖକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।"
ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଲଂକାରାଜ୍ଯେଭିଷେଚିତଃ। ଅତ୍ର ଚାହଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ପରେପାରେ ସ୍ଥିତସ୍ତ୍ର୍ଯହମ୍
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ବିଭୀଷଣ ଆସିଲେ; ଏଠି ମୁଁ ସମୁଦ୍ରର ଅପାର ପାରେ ତିନି ଦିନ ରହିଥିଲି।
ଦର୍ଶନଂ ଦାସ୍ଯତେ ମେଽସୌ ଜ୍ଞାତିକାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି। ତାଵନ୍ନ ଦର୍ଶନଂ ମହ୍ଯଂ ଦତ୍ତମେତେନ ଶତ୍ରୁହନ୍
ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ; ମୋର ଜ୍ଞାତି ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ ହେବ; ଏଯାଏଁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଇନଥିଲେ।
ତତଃ କୋପଃ ସୁମଦ୍ଭୂତଶ୍ଚତୁର୍ଥେହନି ରାଘଵ। ଧନୁରାଯମ୍ଯ ଵେଗେନ ଦିଵ୍ଯମସ୍ତ୍ରଂ କରେ ଧୃତମ୍
ତାପରେ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ମୋର ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉପଜିଲା; ମୁଁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଧନୁଷ ତଣି, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରିଲି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ଶରଣାନ୍ଵେଷୀ ଭୀତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମାଶ୍ରିତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵେଣାନୁନୀତୋଽସ୍ମି କ୍ଷମ୍ଯତାଂ ରାଘଵ ତ୍ଵଯା
ମୋତେ ଶରଣ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା—ରାଘବ, ଆପଣ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
ତତୋ ମଯୋତ୍କ୍ଷିପ୍ତଶରୋ ମରୁଦେଶେ ହ୍ଯପାକୃତଃ। ତତସ୍ସମୁଦ୍ରରାଜେନ ଭୃଶଂ ଵିନଯଶାଲିନା
ତାପରେ, ମୁଁ ଯେ ଶର ଛାଡ଼ିଥିଲି, ସେଠି ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲା; ଏବଂ ପରେ, ସମୁଦ୍ରର ରାଜା ଅତି ନମ୍ରତା ସହିତ ମୋତେ କହିଲେ।
ଉକ୍ତୋହଂ ସେତୁବଂଧେନ ଲଂକାଂ ତ୍ଵଂ ଵ୍ରଜ ରାଘଵ। ଲଂଘଯିତ୍ଵା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଵାରିପୂର୍ଣଂ ମହୋଦଧିମ୍
ସେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ସେତୁ ବନ୍ଧି ଲଙ୍କାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, ରାଘବ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟିକି ପାର୍ହିଯିବେ।'
ଏଷ ସେତୁର୍ମଯା ବଦ୍ଧଃ ସମୁଦ୍ରେ ଵରୁଣାଲଯେ। ତ୍ରିଭିର୍ଦିନୈଃ ସମାପ୍ତିଂ ଵୈ ନୀତୋ ଵାନରସତ୍ତମୈଃ
'ମୁଁ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନ୍ଧିଛି, ଯାହା ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ; ତିନି ଦିନରେ ବନରାଜମାନେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।'
ପ୍ରଥମେ ଦିଵସେ ବଦ୍ଧୋ ଯୋଜନାନି ଚତୁର୍ଦଶ। ଦ୍ଵିତୀଯେହନି ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୃତୀଯେର୍ଧଶତଂ ତଥା
ପ୍ରଥମ ଦିନେ ଚଉଦ ଯୋଜନା ସେତୁ ବନ୍ଧାଗଲା; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନେ ଛଅତ୍ତିସ ଯୋଜନା; ତୃତୀୟ ଦିନେ ପଞ୍ଚାଶ ଯୋଜନା।
ଇଯଂ ସା ଦୃଶ୍ଯତେ ଲଂକା ସ୍ଵର୍ଣପ୍ରାକାରତୋରଣା। ଅଵରୋଧୋ ମହାନତ୍ର କୃତୋ ଵାନରସତ୍ତମୈଃ
ଏଠି ଲଙ୍କା ଦେଖାଯାଉଛି, ସୁନାର ଦେଵାଳି ଓ ଦ୍ୱାର ଥିବା; ଏଠି ବନରାଜମାନେ ବଡ଼ ଅବରୋଧ କରିଥିଲେ।
ଅତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଂ ମହଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଚୈତ୍ରାଶୁକ୍ଲଚତୁର୍ଦଶି। ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଦ୍ଦିନଂ ଯତ୍ରାସୌ ରାଵଣୋ ହତଃ
ଏଠି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତାରିଖରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା; ଏଠି ଏକଚାଳିଶି ଦିନରେ ରାବଣ ବଧ ହୋଇଥିଲେ।
ଅତ୍ର ପ୍ରହସ୍ତୋ ନୀଲେନ ହତୋ ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵଃ। ହନୂମତା ଚ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷୋ ହ୍ଯତ୍ରୈଵ ଵିନିପାତିତଃ
ଏଠି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରହସ୍ତ ନୀଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ; ଏଠି ହନୁମାନ୍ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷକୁ ମାରିଦେଲେ।
ମହୋଦରାତିକାଯୌ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଅତ୍ରୈଵ ମେ କୁଂଭକର୍ଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନେଂଦ୍ରଜିତ୍ତଥା
ମହୋଦର ଓ ଅତିକାୟକୁ ଏଠି ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ବଧ କଲେ; ଏଠି ମୋ ପାଇଁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ମଯା ଚାତ୍ର ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ହତୋ ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵଃ। ଅତ୍ର ସଂଭାଷିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ଏଠି ମୁଁ ନିଜେ ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସମୁଖ୍ୟ ରାବଣକୁ ବଧ କରିଥିଲି; ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ, ଆସି କଥାହେବାକୁ ଥିଲେ।
ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହିତୋ ଦେଵଃ ଶୂଲପାଣିର୍ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ। ମହେଂଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ସୁରଗଣାଃ ସଗଂଧର୍ଵାସ୍ସ କିଂନରାଃ
ଏଠି ପାର୍ବତୀ ସହ ଦେବତା ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଆସିଥିଲେ; ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିମ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ।
ପିତା ମେ ଚ ସମାଯାତୋ ମହାରାଜସ୍ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପାତ୍। ଵୃତଶ୍ଚାପ୍ସରସାଂ ସଂଘୈର୍ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣୈସ୍ତଥା
ମୋ ପିତା, ତ୍ରିବିଷ୍ଟପର ମହାରାଜା, ଏଠି ଆସିଥିଲେ; ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସହିତ ଘିରିଥିଲେ।
ତେଷାଂ ସମକ୍ଷଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଜାନକୀ ଶୁଦ୍ଧିମିଚ୍ଛତା। ଉକ୍ତା ସୀତା ହଵ୍ଯଵାହଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଶୁଦ୍ଧିମାଗତା
ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଶୁଦ୍ଧି ଆଶା କରୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: 'ହବ୍ୟବାହନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛ।'
ଲଂକାଧିପୈଃ ସୁରୈର୍ଦୃଷ୍ଟା ଗୃହୀତା ପିତୃଶାସନାତ୍। ଅଥାପ୍ଯୁକ୍ତୋଥ ରାଜ୍ଞାହମଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ରକମ୍
ଲଙ୍କାର ରାଜାମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଦେଖି ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ: 'ପୁଅ, ଏବେ ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ।'