ନିଵୃତ୍ତେ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵେ ନଷ୍ଟା ଜଲେଚରାଃ। ହରିଶ୍ଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଯଜ୍ଞାଂତେ ରାଜସୂଯସ୍ଯ ରାଘଵ
ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ଟ ହେଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ, ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦୁଃଖ ଘଟିଲା।
ଆଡୀବକଂମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଲୋକଵିନାଶନମ୍। ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି ସତ୍ଵାନି ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନି ଵୈ
ଆଡିବକମାନେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ; ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ତିର୍ୟକ୍ ଜନ୍ମର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଲେ।
ଦିଵ୍ଯାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଚ ରାଜସୂଯେ କ୍ଷଯଃ ଶ୍ରୁତଃ। ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସଂଚିଂତ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ଦେବତା ଓ ମାନବମାନେ ଦୁହେଁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ନଶ୍ଟ ହେଇଥିଲେ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଉଛି; ତେଣୁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଥାକୁ ବୁଝି ଭଲ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ପ୍ରାଣିନାଂ ଚ ହିତଂ ସୌମ୍ଯଂ ପୂର୍ଣଧର୍ମଂ ସମାଚର। ଭରତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ପ୍ରାହ ସାଦରମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ମୃଦୁ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କାମ କର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲ। ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲେ।
ପ୍ରୀତୋସ୍ମି ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵାକ୍ଯେନାନେନ ଶତ୍ରୁହନ୍। ନିଵର୍ତିତା ରାଜସୂଯାନ୍ମତିର୍ମେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲ
ତୁମ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଣୀରେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଲି, ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ; ମୋର ମନ ଏବେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଫେରିଗଲା, ହେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ।
ପୂର୍ଣଂ ଧର୍ମଂ କରିଷ୍ଯାମି କାନ୍ଯକୁବ୍ଜେ ଚ ଵାମନମ୍। ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵୀର ସା ମେ ଖ୍ଯାତିର୍ଦିଵଂ ଗତା
ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ କରିବି, ଏବଂ କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ବାମନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବି; ଏଭଳି, ମୋର କୀର୍ତ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ହେ ବୀର।
ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଦେହୋ ଯଥା ଗଂଗା ଭଗୀରଥାତ୍
ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଯେପରି ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ଆସିଥିଲା।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କଥଂ ରାମେଣ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କାନ୍ଯକୁବ୍ଜେ ତୁ ଵାମନଃ। ସ୍ଥାପିତଃ କ୍ଵ ଚ ଲବ୍ଧୋସୌ ଵିସ୍ତରାନ୍ମମ କୀର୍ତଯ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛାରିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, ରାମ କିପରି କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜରେ ବାମନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, କେଉଁଠି ସେ ମିଳିଲେ? ଏହି କଥା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।
ତଥା ହି ମଧୁରା ଚୈଷା ଯା ଵାଣୀ ରାମକୀର୍ତନେ। କୀର୍ତିତା ଭଗଵନ୍ମହ୍ଯଂ ହୃତା କର୍ଣସୁଖାଵହ
ଯେଉଁ ଭାଷାରେ ରାମଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଗାଯାଯାଏ, ସେ ଭାଷା କେତେ ମଧୁର! ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ମୋତେ ଶୁଣାଯାଏ, ମୋ କାନକୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
ଅନୁରାଗେଣ ତଂ ଲୋକାଃ ସ୍ନେହାତ୍ପଶ୍ଯଂତି ରାଘଵମ୍। ଧର୍ମଜ୍ଞଶ୍ଚ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ପରିନିଷ୍ଠିତଃ
ଲୋକମାନେ ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଟୁଟ।
ପ୍ରଶାସ୍ତି ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ଧର୍ମେଣ ସୁସମାହିତଃ। ତସ୍ମିନ୍ଶାସତି ଵୈ ରାଜ୍ଯଂ ସର୍ଵକାମଫଲାଦ୍ରୁମାଃ
ସେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶାସନକାଳରେ ରାଜ୍ୟ ମନୋରଥ ପୂରଣ କରୁଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ପରି।
ରସଵଂତଃ ପ୍ରଭୂତାଶ୍ଚ ଵାସାଂସି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଅକୃଷ୍ଟପଚ୍ଯା ପୃଥିଵୀ ନିଃସପତ୍ନା ମହାତ୍ମନଃ
ଏଠାରେ ବହୁତ ପ୍ରକାର ମଧୁର ଓ ପ୍ରଚୁର ପୋଶାକ ମିଳିଥାଏ; ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଭୂମି କୃଷି ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଫସଲ ଦିଏ ଓ ଶତ୍ରୁ ଶୂନ୍ୟ।
ଦେଵକାର୍ଯଂ କୃତଂ ତେନ ରାଵଣୋ ଲୋକକଂଟକଃ। ସପୁତ୍ରୋମାତ୍ଯସହିତୋ ଲୀଲଯୈଵ ନିପାତିତଃ
ସେ ଦେବମାନେ ଯାହା ଚାହାଁଥିଲେ, ତାହା ସଫଳ କରିଥିଲେ; ଲୋକଙ୍କୁ ଯେ ରାବଣ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସହଜରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ।
ତସ୍ଯବୁଦ୍ଧିସ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନା ପୂର୍ଣେ ଧର୍ମେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତସ୍ଯାହଂ ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵୈ ମୁନେ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିଲା; ମୁଁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୁନି।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ରାମୋ ଧର୍ମପଥେ ସ୍ଥିତଃ। ଯଚ୍ଚକାର ମହାବାହୋ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ନୃପ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: କିଛି ସମୟ ପରେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାହା ଆପଣ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣନ୍ତୁ, ରାଜା।
ସସ୍ମାର ରାକ୍ଷସେଂଦ୍ରଂ ତଂ କଥଂ ରାଜା ଵିଭୀଷଣଃ। ଲଂକାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତୋ ରାଜ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି ଚ ରାକ୍ଷସଃ
ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିପରି ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣ ଲଙ୍କାରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ।
ଗୀର୍ଵାଣେଷୁ ପ୍ରାତିକୂଲ୍ଯଂ ଵିନାଶସ୍ଯ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍। ମଯା ତସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚଂଦ୍ରାର୍କକାଲିକମ୍
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିପକ୍ଷତା ନାଶର ଚିହ୍ନ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛି, ସେ ରାଜ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ।
ତସ୍ଯାଵିନାଶତଃ କୀର୍ତିଃ ସ୍ଥିରା ମେ ଶାଶ୍ଵତୀ ଭଵେତ୍। ରାଵଣେନ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ଵିନାଶାଯାତ୍ମନସ୍ତ୍ଵିହ
ତାଙ୍କର ଅବିନାଶୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହେବ; ଏଠାରେ ରାବଣ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ କେବଳ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ।
ଵିଧ୍ଵସ୍ତଃ ସ ଚ ପାପିଷ୍ଠୋ ଦେଵକାର୍ଯେ ମଯାଧୁନା। ତଦିଦାନୀଂ ମଯାନ୍ଵେଷ୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ଗତ୍ଵା ଵିଭୀଷଣଃ
ସେ ସବୁଠାରୁ ପାପୀ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏବେ ଦେବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହିଠାରେ ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ଗିଏ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ହେବ।
ସଂଦେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ହିତଂ ତସ୍ଯ ଯେନ ତିଷ୍ଠେତ୍ସ ଶାଶ୍ଵତମ୍। ଏଵଂ ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ହେବ, ଯାହାରେ ସେ ଚିରକାଳ ରହିପାରିବେ; ଏଭଳି ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—
ଆଜଗାମାଥ ଭରତୋ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। କିଂ ତ୍ଵଂ ଚିଂତଯସେ ଦେଵ ନ ରହସ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଏହିବେଳେ ଭରତ ଆସି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କଣ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି? ମୋଠାରୁ କିଛି ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ।'
ଦେଵକାର୍ଯେ ଧରାଯାଂ ଵା ସ୍ଵକାର୍ଯେ ଵା ନରୋତ୍ତମ। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵଂତଂ ଭରତଂ ଧ୍ଯାଯମାନମଵସ୍ଥିତମ୍
'ଦେବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର କିଛି, କିମ୍ବା ନିଜ କିଛି କାରଣ ଅଛି କି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ?' ଏଭଳି କହୁଥିବା ଭରତ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରତ ଦେଖିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ରହସ୍ଯଂ ତୁ ନ ଵୈ ତଵ। ଭଵାନ୍ବହିଶ୍ଚରଃ ପ୍ରାଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ
ରାଘବ କହିଲେ: 'ତୁମଠାରୁ କିଛି ଗୁପ୍ତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମୋ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ।'
ଅଵେଦ୍ଯଂ ଭଵତୋ ନାସ୍ତି ମମ ସତ୍ଯଂ ଵିଧାରଯ। ଏଷା ମେ ମହତୀ ଚିଂତା କଥଂ ଦେଵୈର୍ଵିଭୀଷଣଃ
'ମୋ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ—ଏହା ସତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱାସ କର; ଏହି ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ମୋର, ବିଭୀଷଣ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଅଛନ୍ତି।'
ଵର୍ତତେ ଯଦ୍ଧିତାର୍ଥଂ ଵୈ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ନିପାତିତଃ। ଗମିଷ୍ଯେ ତଦହଂ ଲଂକାଂ ଯତ୍ର ଚାସୌ ଵିଭୀଷଣଃ
'ତାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭୀଷଣ ଅଛନ୍ତି।'
ତଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୀଂ ତାଂ ତୁ କାର୍ଯମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ରାକ୍ଷସମ୍। ଆଲୋକ୍ଯ ସର୍ଵଵସୁଧାଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରେଶ୍ଵରମ୍
ସେ ସହରକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ପରେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ, ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ମହାରାଜଂ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଭାତୃପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଏଵଂ ଵଦତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ଭରତଃ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ
କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଁଡାଇ ଭରତ କହିଲେ, 'ମହାରାଜ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ...'।
ଉଵାଚ ରାଘଵଂ ଵାକ୍ଯଂ ଗମିଷ୍ଯେ ଭଵତା ସହ। ଏଵଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ସୌମିତ୍ରିରିହ ତିଷ୍ଠତୁ
ସେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଯିବି। ମହାବାହୁ, ଏହିପରି କରନ୍ତୁ। ସଉମିତ୍ରି ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭରତଂ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରଂ ଚାହ ଵୈ ପୁରେ। ରକ୍ଷାକାର୍ଯା ତ୍ଵଯା ଵୀର ଯାଵଦାଗମନଂ ହି ନୌ
ଏପରି କହି ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଓ ସହରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବୀର, ଆମେ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ରକ୍ଷାର କାମ କର।'
ଏଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମାଦିଶ୍ଯ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵୈ ପୁଷ୍ପକଂ ନୃପ। ଆରୁରୋହ ସ ଵୈ ଯାନଂ କୌସଲ୍ଯାନଂଦଵର୍ଧନଃ
ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ପୁଷ୍ପକ ଭାବନା କରି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦବର୍ଦ୍ଧନ ରାମ ସେ ଯାନରେ ଚଢ଼ିଲେ।