ଶତ୍ରୌ ମିତ୍ରେ ଚ ତେ ଦୃଷ୍ଟିଃ ସମଂତାଦ୍ଯାତି ରାଘଵ। ଧର୍ମେଣ ଶାସନଂ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ଯଵହାରଵିଧିକ୍ରମୈଃ
ହେ ରାଘବ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ଦୁହିଁପାଇଁ ସମାନ ରହେ। ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଚଲାଉଛ।
ଯସ୍ଯ ରୁଷ୍ଯସି ଵୈ ରାମ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯାଭିଧୀଯତେ। ଗୀଯସେ ତେନ ଵୈ ରାଜନ୍ଯମ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉଛ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପରି ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶାସନ କରୁଥିବା ରାଜା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯଶ୍ଚାସୌ ମାନୁଷୋ ଭାଵୋ ଭଵତୋ ନୃପସତ୍ତମ। ଆନୃଶଂସ୍ଯପରୋ ରାଜା ସର୍ଵେଷୁ କୃପଯାନ୍ଵିତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତୁମର ମାନବୀୟ ସ୍ୱଭାବ ସଦା ଦୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ। ରାଜା ଭାବରେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପାରେ ଭରିଥିବା।
ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ତ୍ଵନାଥସ୍ଯ ରାଜା ଭଵତି ଵୈ ବଲମ୍। ଅଚକ୍ଷୁଷୋ ଭଵେଚ୍ଚକ୍ଷୁରମତେଷୁ ମତିର୍ଭଵେତ୍
ଦୁର୍ବଳ ଓ ନାଥହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜା ଶକ୍ତି ଓ ଆଶ୍ରୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁ, ଅବିବେକୀଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ହୁଅନ୍ତି।
ଅସ୍ମାକମପି ନାଥସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ମମ ଧାର୍ମିକ। ଭଵତା ତତ୍ର ମଂତଵ୍ଯଂ ଯଥୈତେ କିଲ ପକ୍ଷିଣଃ
ହେ ଧାର୍ମିକ, ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନାଥ। ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଯେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ଭାବୁଛ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ଯୋସ୍ମନ୍ନାଥଃ ସ ପକ୍ଷୀଂଦ୍ରୋ ଭଵତୋ ଵିନିଯୋଜ୍ଯକଃ। ଅସ୍ଵାମ୍ଯଂ ଦେଵ ନାସ୍ମାକଂ ସନ୍ନିଧୌ ଭଵତଃ ପ୍ରଭୋ
ଯିଏ ଆମର ନାଥ, ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଆମେ କିଛି ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ।
ଭଵତୈଵ କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍। ମମାଲଯପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ଗୃଧ୍ରୋ ମାଂ ବାଧତେ ନୃପ
ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ଘରକୁ ଏକ ଗୃଧ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ମୋତେ ଅସୁବିଧା ଦେଉଛି, ହେ ରାଜା।
ଭଵାନ୍ଦେଵମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଶାସ୍ତା ଵୈ ନରପୁଂଗଵ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵୈ ରାମଃ ସଚିଵାନାହ୍ଵଯତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶାସକ, ହେ ମହାନ ନର। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ନିଜେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଵିଷ୍ଟିର୍ଜଯଂତୋ ଵିଜଯଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥୋ ରାଷ୍ଟ୍ରଵର୍ଧନଃ। ଅଶୋକୋ ଧର୍ମପାଲଶ୍ଚ ସୁମଂତ୍ରଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ବିଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଦ୍ଧନ, ଅଶୋକ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁମନ୍ତ୍ର—
ଏତେ ରାମସ୍ଯ ସଚିଵା ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ। ନୀତିଯୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ଏହିମାନେ ରାମ ଓ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ।
ସୁଶାଂତାଶ୍ଚ କୁଲୀନାଶ୍ଚ ନଯେ ମଂତ୍ରେ ଚ କୋଵିଦାଃ। ତାନାହୂଯ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁଷ୍ପକାଦଵରୁହ୍ଯ ଚ
ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ନୀତି ଓ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପ୍ରଭୀଣ। ସେ ଧାର୍ମିକ ରାମ, ସେମାନେକୁ ଡାକି, ପୁଷ୍ପକ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ।
ଗୃଧ୍ରୋଲୂକୌ ଵିଵଦଂତୌ ପୃଚ୍ଛତି ସ୍ମ ରଘୂତ୍ତମଃ। କତି ଵର୍ଷାଣି ଭୋ ଗୃଧ୍ର ତଵେଦଂ ନିଲଯଂ କୃତଂ
ଗୃଧ୍ର ଓ ଉଲୂକ ଝଗଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ହେ ଗୃଧ୍ର, କେତେ ବର୍ଷ ହେଲା ଏଠି ତୁମର ଘର କରିଛ?'
ଏତନ୍ମେ କୌତୁକଂ ବ୍ରୂହି ଯଦି ଜାନାସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଗୃଧ୍ରୋ ବଭାଷେ ରାଘଵଂ ସ୍ଥିତଂ
'ଯଦି ସତ୍ୟ ସେଇ ତୁମେ ଜାଣ, ମୋ ଉତ୍ସୁକତା ପାଇଁ ଏହା କୁହ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୃଧ୍ର ଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇଯଂ ଵସୁମତୀ ରାମ ମାନୁଷୈର୍ବହୁବାହୁଭିଃ। ଉଚ୍ଛ୍ରିତୈରାଚିତା ସର୍ଵା ତଦାପ୍ରଭୃତି ମଦ୍ଗୃହଂ
'ହେ ରାମ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏଠି ମୋର ଘର।'
ଉଲୂକସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଂ ପାଦପୈରୁପଶୋଭିତା। ଯଦୈଵ ପୃଥିଵୀ ରାଜଂସ୍ତଦାପ୍ରଭୃତି ମେ ଗୃହଂ
କିନ୍ତୁ ଉଲୂକ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଗଛ-ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ଯେତେବେଳେ ତିଆରି ହେଲା, ସେଠାରୁ ଏଠି ମୋର ଘର।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ରାମୋ ଵୈ ସଭାସଦ ଉଵାଚହ। ନ ସା ସଭା ଯତ୍ର ନ ସଂତି ଵୃଦ୍ଧା ଵୃଦ୍ଧା ନ ତେ ଯେ ନ ଵଦଂତି ଧର୍ମଂ1.37.
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ସଭାରେ କହିଲେ— 'ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ସଭା ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧ ଧର୍ମ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ।'
ନାସୌ ଧର୍ମୋ ଯତ୍ର ନ ଚାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ ନ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛଲମଭ୍ଯୁପୈତି। ଯେ ତୁ ସଭ୍ଯାଃ ସଭାଂ ଗତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ଧ୍ଯାଯଂତ ଆସତେ
ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ଠକେଇକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚି ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—
ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ବ୍ରୁଵତେ ସର୍ଵେ ତେଽନୃତଵାଦିନଃ। ନ ଵକ୍ତି ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଯଶ୍ଚ କାମାତ୍କ୍ରୋଧାତ୍ତଥା ଭଯାତ୍
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥା କଥା କହନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ସବୁଏ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ଆସା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଭୟରେ କହେନାହିଁ—
ସହସ୍ରଂ ଵାରୁଣାଃ ପାଶାଃ ପ୍ରତିମୁଂଚଂତି ତଂ ନରଂ। ତେଷାଂ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ପାଶ ଏକଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ସେ ମଣିଷଙ୍କୁ ବରୁଣଙ୍କ ହଜାରଟି ଦାଗା ଆଖିରେ ପକାଯାଏ; ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏକଟି ଦାଗା ଖୁଲିଯାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଜାନତା ସତ୍ଯମଂଜସା। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସଚିଵା ରାମମେଵାବ୍ରୁଵଂସ୍ତଦା
ସେହିପାଇଁ, ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ସେଠାରେ ସରଳ ଭାବେ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ।
ଉଲୂକଃ ଶୋଭତେ ରାଜନ୍ନ ତୁ ଗୃଧ୍ରୋ ମହାମତେ। ତ୍ଵଂ ପ୍ରମାଣଂ ମହାରାଜ ରାଜା ହି ପରମା ଗତିଃ
ହେ ରାଜା, ଉଲୁକ ଶୁଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗୃଧ୍ର ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଆଧାର, ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ରୟ।
ରାଜମୂଲାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ରାଜା ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ। ଶାସ୍ତା ରାଜା ନୃଣାଂ ଯେଷାଂ ନ ତେ ଗଚ୍ଛଂତି ଦୁର୍ଗତିମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ମୂଳ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଶାସକ ନ୍ୟାୟବାନ୍, ସେମାନେ କେବେ ଦୁଃଖକୁ ଭୋଗୁନାହାନ୍ତି।
ଵୈଵସ୍ଵତେନ ମୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଭଵଂତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ। ସଚିଵାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଯେଉଁ ମହାନ୍ ମଣିଷମାନେ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ—
ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ଯଦୁଦାହୃତଂ। ଦ୍ଯୌଃ ସଚଂଦ୍ରାର୍କନକ୍ଷତ୍ରା ସପର୍ଵତମହୀଦ୍ରୁମମ୍
ଶୁଣ, ମୁଁ ପୁରୁଣା କଥା କହିବି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି। ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା, ପାହାଡ଼, ଭୂମି ଓ ଗଛ—
ସଲିଲାର୍ଣଵସଂମଗ୍ନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରଂ। ଏକମେଵ ତଦା ହ୍ଯାସୀତ୍ସର୍ଵମେକମିଵାଂବରଂ
ପାଣି ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ, ତିନି ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ସେ ସମୟରେ ସବୁଏ ଏକ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏକ ଆକାଶ ପରି।
ପୁନର୍ଭୂଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଚ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜଠରମାଵିଶତ୍। ତାଂ ନିଗୃହ୍ଯ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସଲିଲାର୍ଣଵଂ
ପୁଣି, ଭୂମି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜଠରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୁଷ୍ଵାପ ହି କୃତାତ୍ମା ସ ବହୁଵର୍ଷଶତାନ୍ଯପି। ଵିଷ୍ଣୌ ସୁପ୍ତେ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଵେଶ ଜଠରଂ ତତଃ
ସେ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଶୁଇଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଜଠରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ବହୁସ୍ରୋତଂ ଚ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାଯୋଗୀ ସମାଵିଶତ୍। ନାଭ୍ଯାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ପଦ୍ମଂ ହେମଵିଭୂଷିତଂ
ଏହାର ଅନେକ ପଥ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ମହାଯୋଗୀ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ସ ତୁ ନିର୍ଗମ୍ଯ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋଗୀ ଭୂତ୍ଵା ମହାପ୍ରଭୁଃ। ସିସୃକ୍ଷୁଃ ପୃଥିଵୀଂ ଵାଯୁଂ ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ମହୀରୁହାନ୍
ସେଠାରୁ ବାହାରି, ବ୍ରହ୍ମା ମହାପ୍ରଭୁ ଯୋଗୀ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ—
ତଦଂତରାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ମାନୁଷାଂଶ୍ଚ ସରୀସୃପାନ୍। ଜରାଯୁଜାଣ୍ଡଜାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସସର୍ଜ ସ ମହାତପାଃ
ତାହା ମଧ୍ୟରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମଣିଷ ଓ ସରିସୃପ, ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ଡିମ୍ବୁରୁ ଜନ୍ମନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।