ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ମମ ଦେଵେଶ ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯଂ ନରପୁଂଗଵ। ମମାଲଯଂ ପୂର୍ଵକୃତଂ ବାହୁଵୀର୍ଯେଣ ଵୈ ପ୍ରଭୋ
ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଘର ପୂର୍ବରୁ ମୋର ଥିଲା, ମୋର ବାହୁବଳରେ ମୁଁ ଏହା ପାଇଥିଲି, ପ୍ରଭୁ।
ଉଲୂକୋ ହରତେ ରାଜଂସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ଵିଶେଷତଃ। ଈଦୃଶୋଯଂ ଦୁରାଚାରସ୍ତ୍ଵଦାଜ୍ଞା ଲଂଘକୋ ନୃପ
ଉଲୁକ ଏହି ଘର ଦଖଳ କରିଛି, ବିଶେଷକରି ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ, ରାଜା। ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଛି।
ପ୍ରାଣାଂତିକେନ ଦଂଡେନ ରାମ ଶାସିତୁମର୍ହସି। ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଗୃଧ୍ରେଣ ଉଲୂକୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହାପରି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ରାମ, ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେଇଥିବା ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ତାକୁ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୃଧ୍ର ଏପରି କହିଲାପରେ, ଉଲୁକ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
ଶୃଣୁ ଦେଵ ମମ ଜ୍ଞାପ୍ଯମେକଚିତ୍ତୋ ନରାଧିପ। ସୋମାଚ୍ଛକ୍ରାଚ୍ଚ ସୂର୍ଯାଚ୍ଚ ଧନଦାଚ୍ଚ ଯମାତ୍ତଥା
ପ୍ରଭୁ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଏକାଗ୍ର ମନେ କହୁଛି, ରାଜା। ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କୁବେର ଓ ଯମଙ୍କୁ ନେଇ—
ଜାଯତେ ଵୈ ନୃପୋ ରାମ କିଂଚିଦ୍ଭଵତି ମାନୁଷଃ। ତ୍ଵଂ ତୁ ସର୍ଵମଯୋ ଦେଵୋ ନାରାଯଣପରାଯଣଃ
ରାମ, ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇ କିଛି ମାନବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଦେବତା, ନାରାୟଣଙ୍କ ଭକ୍ତ।
ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସୋମତା ରାଜନ୍ସମ୍ଯକ୍କାର୍ଯେ ଵିଚାରିତେ। ସମ୍ଯଗ୍ରକ୍ଷସି ତାପେଭ୍ଯସ୍ତମୋଘ୍ନୋ ହି ଯତୋ ଭଵାନ୍
ଠିକ କାମ କଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଲାଯାଏ, ରାଜା। ଆପଣ ଠିକ୍ଭାବେ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, କାରଣ ଆପଣ ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କରନ୍ତି।
ଦୋଷେ ଦଂଡାତ୍ପ୍ରଜାନାଂ ତ୍ଵଂ ଯତଃ ପାପଭଯାପହଃ। ଦାତା ପ୍ରହର୍ତା ଗୋପ୍ତା ଚ ତେନେଂଦ୍ର ଇଵ ନୋ ଭଵାନ୍
ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୋଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ଆପଣ ପାପର ଭୟ ଦୂର କରନ୍ତି। ଦାତା, ମାରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରକ୍ଷକ, ଏହିପରି ଆପଣ ଆମ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ।
ଅଧୃଷ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତେଜସା ଚାନଲୋ ମତଃ। ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ତପସେ ପାପାଂସ୍ତେନ ତ୍ଵଂ ରାମ ଭାସ୍କରଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅପରାଜିତ, ଆପଣ ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ। ନିତ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ରାମ, ଆପଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିତ୍ତେଶତୁଲ୍ଯସ୍ତ୍ଵମଥଵା ଧନଦାଧିକଃ। ଚିତ୍ତାଯତ୍ତା ତୁ ପତ୍ନୀଶ୍ରୀର୍ନିତ୍ଯଂ ତେ ରାଜସତ୍ତମ
ହେ ରାଜାମଣି, ତୁମେ ସିଧାସଳଖ ଧନର ଦେବତା କୁବେରଙ୍କ ସମାନ କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀର ଭାଗ୍ୟ ସଦା ମନର ଭାବରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଧନଦସ୍ଯ ତୁ କୋଶେନ ଧନଦସ୍ତେନ ଵୈଭଵାନ୍। ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚରେଷୁ ଚ
କୁବେରଙ୍କର ଧନଭଣ୍ଡାର ଦ୍ୱାରା ସେ ଧନୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ।
ଶତ୍ରୌ ମିତ୍ରେ ଚ ତେ ଦୃଷ୍ଟିଃ ସମଂତାଦ୍ଯାତି ରାଘଵ। ଧର୍ମେଣ ଶାସନଂ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ଯଵହାରଵିଧିକ୍ରମୈଃ
ହେ ରାଘବ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ଦୁହିଁପାଇଁ ସମାନ ରହେ। ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଚଲାଉଛ।
ଯସ୍ଯ ରୁଷ୍ଯସି ଵୈ ରାମ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯାଭିଧୀଯତେ। ଗୀଯସେ ତେନ ଵୈ ରାଜନ୍ଯମ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉଛ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପରି ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶାସନ କରୁଥିବା ରାଜା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯଶ୍ଚାସୌ ମାନୁଷୋ ଭାଵୋ ଭଵତୋ ନୃପସତ୍ତମ। ଆନୃଶଂସ୍ଯପରୋ ରାଜା ସର୍ଵେଷୁ କୃପଯାନ୍ଵିତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତୁମର ମାନବୀୟ ସ୍ୱଭାବ ସଦା ଦୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ। ରାଜା ଭାବରେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପାରେ ଭରିଥିବା।
ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ତ୍ଵନାଥସ୍ଯ ରାଜା ଭଵତି ଵୈ ବଲମ୍। ଅଚକ୍ଷୁଷୋ ଭଵେଚ୍ଚକ୍ଷୁରମତେଷୁ ମତିର୍ଭଵେତ୍
ଦୁର୍ବଳ ଓ ନାଥହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜା ଶକ୍ତି ଓ ଆଶ୍ରୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁ, ଅବିବେକୀଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ହୁଅନ୍ତି।
ଅସ୍ମାକମପି ନାଥସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ମମ ଧାର୍ମିକ। ଭଵତା ତତ୍ର ମଂତଵ୍ଯଂ ଯଥୈତେ କିଲ ପକ୍ଷିଣଃ
ହେ ଧାର୍ମିକ, ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନାଥ। ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଯେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ଭାବୁଛ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ଯୋସ୍ମନ୍ନାଥଃ ସ ପକ୍ଷୀଂଦ୍ରୋ ଭଵତୋ ଵିନିଯୋଜ୍ଯକଃ। ଅସ୍ଵାମ୍ଯଂ ଦେଵ ନାସ୍ମାକଂ ସନ୍ନିଧୌ ଭଵତଃ ପ୍ରଭୋ
ଯିଏ ଆମର ନାଥ, ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଆମେ କିଛି ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ।
ଭଵତୈଵ କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ ଭୂତଗ୍ରାମଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍। ମମାଲଯପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ଗୃଧ୍ରୋ ମାଂ ବାଧତେ ନୃପ
ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ଘରକୁ ଏକ ଗୃଧ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ମୋତେ ଅସୁବିଧା ଦେଉଛି, ହେ ରାଜା।
ଭଵାନ୍ଦେଵମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଶାସ୍ତା ଵୈ ନରପୁଂଗଵ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵୈ ରାମଃ ସଚିଵାନାହ୍ଵଯତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶାସକ, ହେ ମହାନ ନର। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ନିଜେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଵିଷ୍ଟିର୍ଜଯଂତୋ ଵିଜଯଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥୋ ରାଷ୍ଟ୍ରଵର୍ଧନଃ। ଅଶୋକୋ ଧର୍ମପାଲଶ୍ଚ ସୁମଂତ୍ରଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ବିଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଦ୍ଧନ, ଅଶୋକ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁମନ୍ତ୍ର—
ଏତେ ରାମସ୍ଯ ସଚିଵା ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ। ନୀତିଯୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ଏହିମାନେ ରାମ ଓ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ।
ସୁଶାଂତାଶ୍ଚ କୁଲୀନାଶ୍ଚ ନଯେ ମଂତ୍ରେ ଚ କୋଵିଦାଃ। ତାନାହୂଯ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁଷ୍ପକାଦଵରୁହ୍ଯ ଚ
ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ନୀତି ଓ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପ୍ରଭୀଣ। ସେ ଧାର୍ମିକ ରାମ, ସେମାନେକୁ ଡାକି, ପୁଷ୍ପକ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ।
ଗୃଧ୍ରୋଲୂକୌ ଵିଵଦଂତୌ ପୃଚ୍ଛତି ସ୍ମ ରଘୂତ୍ତମଃ। କତି ଵର୍ଷାଣି ଭୋ ଗୃଧ୍ର ତଵେଦଂ ନିଲଯଂ କୃତଂ
ଗୃଧ୍ର ଓ ଉଲୂକ ଝଗଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ହେ ଗୃଧ୍ର, କେତେ ବର୍ଷ ହେଲା ଏଠି ତୁମର ଘର କରିଛ?'
ଏତନ୍ମେ କୌତୁକଂ ବ୍ରୂହି ଯଦି ଜାନାସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଗୃଧ୍ରୋ ବଭାଷେ ରାଘଵଂ ସ୍ଥିତଂ
'ଯଦି ସତ୍ୟ ସେଇ ତୁମେ ଜାଣ, ମୋ ଉତ୍ସୁକତା ପାଇଁ ଏହା କୁହ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୃଧ୍ର ଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇଯଂ ଵସୁମତୀ ରାମ ମାନୁଷୈର୍ବହୁବାହୁଭିଃ। ଉଚ୍ଛ୍ରିତୈରାଚିତା ସର୍ଵା ତଦାପ୍ରଭୃତି ମଦ୍ଗୃହଂ
'ହେ ରାମ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏଠି ମୋର ଘର।'
ଉଲୂକସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଂ ପାଦପୈରୁପଶୋଭିତା। ଯଦୈଵ ପୃଥିଵୀ ରାଜଂସ୍ତଦାପ୍ରଭୃତି ମେ ଗୃହଂ
କିନ୍ତୁ ଉଲୂକ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଗଛ-ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ଯେତେବେଳେ ତିଆରି ହେଲା, ସେଠାରୁ ଏଠି ମୋର ଘର।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ରାମୋ ଵୈ ସଭାସଦ ଉଵାଚହ। ନ ସା ସଭା ଯତ୍ର ନ ସଂତି ଵୃଦ୍ଧା ଵୃଦ୍ଧା ନ ତେ ଯେ ନ ଵଦଂତି ଧର୍ମଂ1.37.
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ସଭାରେ କହିଲେ— 'ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ସଭା ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧ ଧର୍ମ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ।'
ନାସୌ ଧର୍ମୋ ଯତ୍ର ନ ଚାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ ନ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛଲମଭ୍ଯୁପୈତି। ଯେ ତୁ ସଭ୍ଯାଃ ସଭାଂ ଗତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ଧ୍ଯାଯଂତ ଆସତେ
ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ଠକେଇକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚି ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—
ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ବ୍ରୁଵତେ ସର୍ଵେ ତେଽନୃତଵାଦିନଃ। ନ ଵକ୍ତି ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଯଶ୍ଚ କାମାତ୍କ୍ରୋଧାତ୍ତଥା ଭଯାତ୍
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥା କଥା କହନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ସବୁଏ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ଆସା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଭୟରେ କହେନାହିଁ—
ସହସ୍ରଂ ଵାରୁଣାଃ ପାଶାଃ ପ୍ରତିମୁଂଚଂତି ତଂ ନରଂ। ତେଷାଂ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ପାଶ ଏକଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ସେ ମଣିଷଙ୍କୁ ବରୁଣଙ୍କ ହଜାରଟି ଦାଗା ଆଖିରେ ପକାଯାଏ; ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏକଟି ଦାଗା ଖୁଲିଯାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଜାନତା ସତ୍ଯମଂଜସା। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସଚିଵା ରାମମେଵାବ୍ରୁଵଂସ୍ତଦା
ସେହିପାଇଁ, ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ସେଠାରେ ସରଳ ଭାବେ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ।