ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଗଂଗାଯାଶ୍ଚୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନର୍ଵଦ ମହାମତେ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଵୀତରାଗାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ— ମହାବୁଦ୍ଧିଜୀ, ଆଉଥରେ ଗଙ୍ଗାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଯାହା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବାରମ୍ବାର ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କୀଦୃଶଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ଉତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତା ପୂର୍ଵଂ ମହିମା ନ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା । ତ୍ଵମାଦ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵଶ୍ଚ ସନାତନଃ
ସର୍ବେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ କେମିତି? ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ମହିମା ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦି ଓ ନିତ୍ୟ ଦେବତା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ବୃହସ୍ପତିସମଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ଶରତଲ୍ପଗତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଋଷଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଯଯୁଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ବୃହସ୍ପତି ପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଋଷିମାନେ, ଶରର ଶୟନରେ ଥିବା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଅତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଭୃଗୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ଅଂଗିରାଵଗୌତମୋଽଗସ୍ତ୍ଯଃ ସୁମତିସ୍ତ୍ଵାପୁରାତ୍ମଵାନ୍
ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁମତି ଓ ଆତ୍ମନିୟମୀ ଆସିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସ୍ଥୂଲଶିରାଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ପ୍ରମଥାଧିପଃ । ରୈଭ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିର୍ଵ୍ଯାସଃ ପାଵନଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସ୍ଥୂଳଶିରା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପ୍ରମଥାଧିପତି, ରୈଭ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ୟାସ, ପାବନ, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଆସିଲେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ମାର୍କଂଡେଯୋଽଥ ଗାଲଵଃ । ଉଶନାଥ ଭରଦ୍ଵାଜଃ କ୍ରତୁରାସ୍ତୀକ ଏଵ ଚ
ଦୁର୍ବାସା, ଜମଦଗ୍ନି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଶନା, ଭରଦ୍ୱାଜ, କ୍ରତୁ ଓ ଆସ୍ତୀକ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ସର୍ଵଲୋକାକ୍ଷଃ କଣ୍ଵୋ ମେଧାତିଥିଃ କୁଶଃ । ନାରଦଃ ପର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ସୁଧନ୍ଵା ଚ୍ଯଵନୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ସର୍ବଲୋକାକ୍ଷ, କଣ୍ବ, ମେଧାତିଥି, କୁଶ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ସୁଧନ୍ୱା ଓ ଦ୍ୱିଜ ଚ୍ୟବନ ଆସିଲେ।
ମତିଭୂର୍ଭୁଵନୋ ଧୌମ୍ଯଃ ଶତାନଂଦୋକୃତଵ୍ରଣଃ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋଽଥ ରାମଶ୍ଚ ଋଚୀକଶ୍ଚୈଵମାଦଯଃ
ମତିଭୂ, ଭୁବନ, ଧୌମ୍ୟ, ଶତାନନ୍ଦ, କୃତବ୍ରଣ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ରାମ, ଋଚୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ତାନ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରଃ ସହାନୁଜଃ । ପୂଜଯାମାସ ଵିଧିଵଜ୍ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯାଂସ୍ତୁ ତେଜସଃ
ସେମାନେ ଯଥାଯଥିକ ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତ ପୂଜା କଲେ।
ତେ ପୂଜିତା ମହାତ୍ମାନଃ ସୁଖାସୀନାସ୍ତପୋଧନାଃ । ଭୀଷ୍ମାଶ୍ରିତାଃ କଥାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଦିଵ୍ଯଧର୍ମାଶ୍ରିତାସ୍ତଥା
ପୂଜିତ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୱୀମାନେ ସୁଖରେ ବସିଲେ; ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ କଥା କରିବାରେ ଲଗିଲେ।
କଥାଂତେ ତୁ ତତସ୍ତେଷାଂ ଋଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଭୀଷ୍ମଂ ପପ୍ରଚ୍ଛେଦଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
କଥା ଶେଷରେ, ଭାବିତ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କେ ଦେଶାସ୍ତୁ ମହାପୁଣ୍ଯାଃ କେ ଶୈଲାଃ କେଽପିଚାଶ୍ରମାଃ । ସେଵ୍ଯା ଧର୍ମାର୍ଥିଭିର୍ନିତ୍ଯଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ପିତାମହ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— କେଉଁ ଦେଶ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, କେଉଁ ପାହାଡ଼, କେଉଁ ଆଶ୍ରମ? ଧର୍ମ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ସେବା କରିବା ଉଚିତ? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପିତାମହ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ- ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ନରୋତ୍ତମ । ଶିଲୋଂଛଵୃତ୍ତେଃ ସଂଵାଦଂ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏଠି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମୁନି ଓ ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କର ସଂବାଦ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
କଶ୍ଚିତ୍ସିଦ୍ଧଃ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ସମସ୍ତାଂ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ଉଂଛଵୃତ୍ତେଃ ଶିବେରାଜନ୍ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମହାତ୍ମନଃ
ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଆତ୍ମଵିଦ୍ଯାସୁ ତତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଦା ସ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷପରିତ୍ଯକ୍ତଃ କୁଶଲୀ ଜ୍ଞାନକର୍ମସୁ
ସେ ସଦା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡିଥିଲେ ।
ଵୈଷ୍ଣଵେଷୁ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଷ୍ଣୁଧର୍ମପରାଯଣଃ । ଅନିଂଦକୋ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ସଦା ଧର୍ମପରାଯଣଃ
ସେ ସଦା ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରୁନଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ ।
ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଶଂଖଚକ୍ରଵିଧାରକଃ । ତ୍ରିକାଲପୂଜା ତତ୍ଵଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୀକଂଠେଽନୁରତଃ ସଦା
ସେ ସଦା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସଦା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ, ଦିନେ ତିନିବାର ପୂଜା କରୁଥିଲେ ।
ଵେଦଵିଦ୍ଯାସୁ ଵିଦୁଷୋ ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଚାରକଃ । ଵେଦପାଠଵ୍ରତୋ ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଚାତିଥିପୂଜକଃ
ସେ ବେଦ ଓ ବେଦଙ୍ଗରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିଚାର କରୁଥିଲେ, ସଦା ବେଦ ପାଠରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ।
ସତୀର୍ଥମତିଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ଶିଲୋଂଛେଷୁ ସ୍ଥିତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ଵେଦେଷୁ ଯଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଗୀତଂ ଯଦ୍ଯତ୍ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ସେ ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ଚାରି ବେଦରେ ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତ ଓ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ସ ଚ ଜାନାତି ଦ୍ଵିଜୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ନାନାଧର୍ମାର୍ଥଵିଶଦୋ ହ୍ଯଵ୍ଯଯେଷ୍ଟମତିଃ ସଦା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ— ଚାରି ବେଦରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଓ ଗୀତ ଅଛି, ସେ ସବୁରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ଏବଂ ସଦା ଅବିନାଶୀରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ ।
ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଗତୋଽସୌ ଵୈ ଶିବେର୍ଗୃହମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଧିଵଚ୍ଚୈଵ କୃତ୍ଵାତିଥ୍ଯଂ ମହାମନାଃ
ଏକ ସମୟରେ ସେ ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିବି ମହାମନା ଭାବରେ ଯଥାବିଧି ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ ।
ଶିବିଃ ସଂପୃଚ୍ଛଯାମାସ ଦେଶାନାଂ ହିତକାରଣମ୍
ଶିବି ତାଙ୍କୁ ଦେଶମାନଙ୍କର ଭଲ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଉଂଛଵୃତ୍ତିରୁଵାଚ- କେ ଦେଶାଃ କେ ଜନପଦାଃ କେ ଶୈଲାଃ କେଽପି ଚାଶ୍ରମାଃ । ପୁଣ୍ଯା ଦ୍ଵିଜଵର ପ୍ରୀତ୍ଯା ମହ୍ଯଂ ନିର୍ଦେଷ୍ଟୁମର୍ହସି
ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ କହିଲେ— କେଉଁ ଦେଶ, କେଉଁ ଜନପଦ, କେଉଁ ପାହାଡ଼, କେଉଁ ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର? ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହି ସବୁ ଦେଖାଇଦିଅ ।
ସିଦ୍ଧ ଉଵାଚ- ତେ ଦେଶାସ୍ତେ ଜନପଦାସ୍ତେ ଶୈଲାସ୍ତେଽପି ଚାଶ୍ରମାଃ । ପୁଣ୍ଯାସ୍ତ୍ରିପଥଗା ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ନିତ୍ଯଂ ସରିଦ୍ଵରା
ସିଦ୍ଧ କହିଲେ— ଯେଉଁ ଦେଶ, ଯେଉଁ ଜନପଦ, ଯେଉଁ ପାହାଡ଼, ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଧାରା ଭାବରେ ପବିତ୍ର ନଦୀ ସଦା ବହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ପବିତ୍ର ।
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଯଜ୍ଞୈସ୍ତ୍ଯାଗେନ ଵା ପୁନଃ । ଗତିଂ ତାଂ ନ ଲଭେଜ୍ଜଂତୁର୍ଗଂଗାଂ ସଂସେଵ୍ଯ ଯାଂ ଲଭେତ୍
ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଗତି ମିଳେନାହିଁ, ଗଂଗା ସେବା କରିଲେ ସେହି ଗତି ମିଳିଯାଏ ।
ସ୍ନାତାନାଂ ତତ୍ର ପଯସି ଗାଂଗେଯେ ନିଯତାତ୍ମନାମ୍ । ତୁଷ୍ଟିର୍ଭଵତି ଯା ପୁଂସାଂ ନ ସା କ୍ରତୁଶତୈରପି
ଗଂଗାରେ ନିୟମିତ ଆତ୍ମା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳେ, ଏହା ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ ।
ଅପହୃତ୍ଯ ତମସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଯଥା ଭାତ୍ଯୁଦଯେ ରଵିଃ । ତଥାପହୃତ୍ଯ ପାପ୍ମାନଂ ଭାତି ଗଂଗାଜଲାପ୍ଲୁତଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଗଂଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ପାପ ଦୂର ହୋଇ ଲୋକ ଚମକିଉଠେ ।
ଅଗ୍ନିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ଵିପ୍ର ତୂଲରାଶିର୍ଵିନଶ୍ଯତି । ତଥା ଗଂଗାଵଗାହଶ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି
ଯେପରି ତୁଳା ଗଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଛୁଇଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଗଂଗାରେ ଡୁବିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ।
ଯସ୍ତୁ ସୂର୍ଯାଂଶୁସଂତପ୍ତଂ ଗାଂଗେଯଂ ସଲିଲଂ ପିବେତ୍ । ସ ଗୋନୀହାରନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପାଵକାଦ୍ଧି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଉତ୍ତାପିତ ଗଂଗା ଜଳ ପିଏ, ସେ ଗୋହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପବିତ୍ରତାରେ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ଚାଂଦ୍ରାଯଣସହସ୍ରଂ ତୁ ପାଦେନୈକେନ ଯଃ ପୁମାନ୍ । ସଂପ୍ଲୁତଶ୍ଚାପି ଗଂଗାଯାଂ ଯୋ ନରଃ ସ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଗଂଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଉପବାସର ହଜାର ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ ।