ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୀତିସମାଯୁକ୍ତୋ ଭୂଯଶ୍ଚେଦଂ ଵ୍ଯଚିଂତଯତ୍। ନେଦୃଶାନି ଚ ରତ୍ନାନି ମଯା ଦୃଷ୍ଟାନି କାନିଚିତ୍
ଏହାକୁ ଦେଖି ରାମ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଭାବିଲେ— 'ଏପରି ରତ୍ନ ମୁଁ କେଉଁଠିଓ ଦେଖିନଥିଲି।'
ଉପଶୋଭାନି ବଦ୍ଧାନି ପୃଥ୍ଵୀମୂଲ୍ଯସମାନି ଚ। ଵିଭୀଷଣସ୍ଯ ଲଂକାଯାଂ ନ ଦୃଷ୍ଟାନି ମଯା ପୁରା
ଏପରି ଭାବେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା, ପୃଥିବୀ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଥିବା ଏହି ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଲଙ୍କାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି।
ଇତି ସଂଚିତ୍ଯ ମନସା ରାଘଵସ୍ତମୃଷିଂ ପୁନଃ। ଆଗମଂ ତସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ
ଏପରି ଭାବି ରାମ ପୁଣି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଚ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। କଥଂ ଭଗଵତା ପ୍ରାପ୍ତଂ କୁତୋ ଵା କେନ ନିର୍ମିତମ୍
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ରାଜାମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଆପଣ କିପରି ଏହା ପାଇଲେ, କେଉଁଠୁ ଏବଂ କିଏ ଏହା ତିଆରି କଲା?'
କୁତୂହଲଵଶାଚ୍ଚୈଵ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ମହାମତେ। କରତଲେସ୍ଥିତେ ରତ୍ନେ କରମଧ୍ଯଂ ପ୍ରକାଶତେ
'ମୋର ଉତ୍ସୁକତାରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ହାତରେ ରହିଥିବା ଏହି ରତ୍ନ ମଝିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।'
ଅଧମଂ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାତ୍ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଗର୍ହିତମ୍। ଦିଶଃ ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଯତ୍ତନ୍ମଧ୍ଯମଂ ମୁନିସତ୍ତମ
'ଯେଉଁ ରତ୍ନ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁ ଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ।'
ଊର୍ଧ୍ଵଗଂ ତ୍ରିଶିଖଂ ଯତ୍ସ୍ଯାଦୁତ୍ତମଂ ତଦୁଦାହୃତମ୍। ଏତାନ୍ଯୁତ୍ତମଜାତୀନି ଋଷିଭିଃ କୀର୍ତିତାନି ତୁ
'ଯେଉଁ ରତ୍ନ ଉପରକୁ ତିନିଟି କିରଣ ଦେଉଛି, ସେଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାରକୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।'
ଆଶ୍ଚର୍ଯାଣାଂ ବହୂନାଂ ହି ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଭଗଵାନ୍ନିଧିଃ। ଏଵଂ ଵଦତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଧନର ମାଳିକ ଭଗବାନ; ଏପରି କାକୁତ୍ସ୍ଥ କହିବାପରେ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ରାମ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମହତ୍। ଦ୍ଵାପରେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଵନେ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଵାନହମ୍
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— 'ହେ ରାମ, ପୁରୁଣା ଦିନର ଏକ ଘଟଣା ଶୁଣ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏବଂ ଦ୍ୱାପର ଆସିବାବେଳେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲି।'
ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ସୁମହାବାହୋ ନିବୋଧ ରଘୁନଂଦନ। ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ହ୍ଯାସୀଦରଣ୍ଯଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍
'ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା।'
ସମଂତାଦ୍ଯୋଜନଶତଂ ମୃଗଵ୍ଯାଘ୍ରଵିଵର୍ଜିତମ୍। ତସ୍ମିନ୍ନିଷ୍ପୁରୁଷେଽରଣ୍ଯେ ଚିକୀର୍ଷୁସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍
'ଚାରିପଟେ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଯେଉଁଠି ମୃଗ ଓ ବାଘ ନଥିଲେ; ସେଠି, ମୁଁ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହିଲି।'
ଅହମାକ୍ରମିତୁଂ ସୌମ୍ଯ ତଦରଣ୍ଯମୁପାଗତଃ। ତସ୍ଯାରଣ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯଂ ତୁ ଯୁକ୍ତଂ ମୂଲଫଲୈଃ ସଦା
'ହେ ସାଉମ୍ୟ, ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ମୁଁ ଚାଲିଗଲି; ତାହାର ମଝିରେ ସଦା ମୂଳ ଓ ଫଳ ରହୁଥିଲା।'
ଶାକୈର୍ବହୁଵିଧାକାରୈର୍ନାନାରୂପୈଃ ସୁକାନନୈଃ। ତସ୍ଯାରଣ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତୁ ପଂଚଯୋଜନମାଯତମ୍
'ନାନା ପ୍ରକାର ଶାକ ଓ ଅନେକ ରୂପର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା; ତାହାର ମଝିରେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା।'
ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣଂ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତମ୍। ତତ୍ରାଶ୍ଚର୍ଯଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ସରଃ ପରମଶୋଭିତମ୍
'ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସେଠି ମୁଁ ଏକ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ସରୋବର ଦେଖିଥିଲି।'
ଵିସାରିକଚ୍ଛପାକୀର୍ଣଂ ବକପଂକ୍ତିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍। ସମୀପେ ତସ୍ଯ ସରସସ୍ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ଗତଃ ପୁରା
ମୁଁ ଏକଥର ଏହି ଝିଅର କୂଳକୁ ଗଲିଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ କଛପ ଓ ଘରିଆଳ ଭରିଥିଲେ, ଏବଂ ଧେନୁପାଙ୍କ ଶାରୀ ଲାଗିଥିଲା, ସେଠି ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲି।
ଦେଶଂ ପୁଣ୍ଯମୁପେତ୍ଯୈଵଂ ସର୍ଵହିଂସାଵିଵର୍ଜିତମ୍। ତତ୍ରାହମଵସଂ ରାତ୍ରିଂ ନୈଦାଘୀଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ସେହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ହିଂସାରୁ ମୁକ୍ତ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ଏକ ଗ୍ରୀଷ୍ମରାତ୍ରି ସେଠି ରହିଥିଲି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପ୍ରଭାତେ ପୁରୁତ୍ଥାଯ ସରସ୍ତଦୁପଚକ୍ରମେ। ଅଥାପଶ୍ଯଂ ଶଵମହମସ୍ପୃଷ୍ଟଜରସଂ କ୍ଵଚିତ୍
ପ୍ରଭାତେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ମୁଁ ସେହି ଝିଅ ପାଖକୁ ଗଲି; ତାପରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, କେଉଁଠି ଅପରିଣତ ଏକ ମୃତଦେହ ପଡ଼ିଛି।
ତିଷ୍ଠଂତଂ ପରଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସରସୋ ନାତିଦୂରତଃ। ତଦର୍ଥଂ ଚିଂତଯାନୋହଂ ମୁହୂର୍ତମିଵ ରାଘଵ
ସେହି ଝିଅରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ଅସାଧାରଣ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମୃତଦେହକୁ ଦେଖି, ମୁଁ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର କାରଣ ବିଚାର କରିଲି, ହେ ରାଘବ।
ଅସ୍ଯ ତୀରେ ନ ଵୈ ପ୍ରାଣୀ କୋ ଵାପ୍ଯେଷ ସୁରର୍ଷଭଃ। ମୁନିର୍ଵା ପାର୍ଥିଵୋ ଵାପି କ୍ଵ ମୁନିଃ ପାର୍ଥିଵୋପି ଵା
ଏହି କୂଳରେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ—ଏହି ମୃତଦେହ କିଏ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସେ କି ମୁନି, କିମ୍ବା ରାଜା? କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ମୁନି କିମ୍ବା ରାଜା?
ଅଥଵା ପାର୍ଥିଵସୁତସ୍ତସ୍ଯୈଵଂ ସଂଭଵଃ କୃତଃ। ଅତୀତେହନି ରାତ୍ରୌ ଵା ପ୍ରାତର୍ଵାପି ମୃତୋ ଯଦି
ନାହିଁଲେ, ସେ କି ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ତ? ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ତାଙ୍କ ପରି ହୋଇଥିଲା କି? ସେ ଗତକାଲି ରାତି କିମ୍ବା ଏଇ ପ୍ରଭାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ କି?
ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ ମଯା ଜ୍ଞେଯା ସରସୋସ୍ଯ ଵିନିଷ୍କ୍ରିଯା। ଯାଵଦେଵଂ ସ୍ଥିତଶ୍ଚାହଂ ଚିଂତଯାନୋ ରଘୂତ୍ତମ
ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଝିଅର ଅବସ୍ଥା ବୁଝିବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ; ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଲି, ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଥାପଶ୍ଯଂ ମୂହୂର୍ତାତ୍ତୁ ଦିଵ୍ଯମଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍। ଵିମାନଂ ପରମୋଦାରଂ ହଂସଯୁକ୍ତଂ ମନୋଜଵମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି: ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଦିବ୍ୟ ରଥ, ହଂସ ଯୋଗାଯୋଗି, ମନର ତୁଳନାରେ ଶୀଘ୍ର।
ପୁରସ୍ତତ୍ର ସହସ୍ରଂ ତୁ ଵିମାନେପ୍ସରସାଂ ନୃପ। ଗଂଧର୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ସଂଖ୍ଯା ରମଯଂତି ଵରଂ ନରମ୍
ସେ ରଥର ସାମ୍ନାରେ, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଅପ୍ସରା ଥିଲେ; ଏବଂ ସେତେ ଗଣେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ।
ଗାଯଂତି ଦିଵ୍ଯଗେଯାନି ଵାଦଯଂତି ତଥା ପରେ। ଅଥାପଶ୍ଯଂ ନରଂ ତସ୍ମାଦ୍ଵିମାନାଦଵରୋହିତମ୍
କେହି ଦିବ୍ୟ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବାଦ୍ୟ ଚଳାଉଥିଲେ; ତାପରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ପୁରୁଷ ସେହି ରଥରୁ ଅବତରିଲେ।
ଶଵମାଂସଂ ଭକ୍ଷଯନ୍ତଂ ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ରଘୁକୁଲୋଦ୍ଵହ। ତତୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯଥାକାମଂ ସ ମାଂସଂ ବହୁପୀଵରମ୍
ସେ ମୃତଦେହର ମାଂସ ଖାଇଲେ, ଏବଂ ସ୍ନାନ କରି, ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଯେତେ ଇଚ୍ଛା ହେଲା, ସେ ମୋଟେ ମାଂସ ଖାଇଲେ।
ଅଵତୀର୍ଯ ସରଃ ଶୀଘ୍ରମାରୁରୋହ ଦିଵଂ ପୁନଃ। ତମହଂ ଦେଵସଂକାଶଂ ଶ୍ରିଯା ପରମଯାନ୍ଵିତମ୍
ସେ ଶୀଘ୍ର ଝିଅରେ ଅବତରି, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ସମାନ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରେ ଭରିଥିବା ଦେଖିଲି।
ଭୋ ଭୋ ସ୍ଵର୍ଗିନ୍ମହାଭାଗ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ କଥଂ ତ୍ଵିଦମ୍। ଜୁଗୁପ୍ସିତସ୍ତଵାହାରୋ ଗତିଶ୍ଚେଯଂ ତଵୋତ୍ତମା
‘ହେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷ! ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି: ତୁମର ଖାଦ୍ୟ ଏତେ ଘୃଣାଜନକ କିନ୍ତୁ ତୁମର ଗତି ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିପରି?’
ଯଦି ଗୁହ୍ଯଂ ନ ଚୈତତ୍ତେ କଥଯ ତ୍ଵଦ୍ଯ ମେ ଭଵାନ୍। କାମତଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କିମେତତ୍ପରମଂ ଵଚଃ
‘ଯଦି ଏହା ଗୁପ୍ତ ନୁହେଁ, ଦୟାକରି ଆଜି ମୋତେ କୁହ; ମୁଁ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।’
କୋ ଭଵାନ୍ଵଦ ସଂଦେହମାହାରଶ୍ଚ ଵିଗର୍ହିତଃ। ତ୍ଵଯେଦଂ ଭୁଜ୍ଯତେ ସୌମ୍ଯ କିମର୍ଥଂ କ୍ଵ ଚ ଵର୍ତସେ
‘ତୁମେ କିଏ? ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର; ହେ ସୁମନ, ଏପରି ନିନ୍ଦନୀୟ ଖାଦ୍ୟ କାହିଁକି ଖାଉଛ? କି କାରଣରେ, ଏବଂ କେଉଁଠି ରହୁଛ?’
କସ୍ଯାଯମୈଶ୍ଵରୋଭାଵଃ ଶଵତ୍ଵେନ ଵିନିର୍ମିତଃ। ଆହାରଂ ଚ କଥଂ ନିଂଦ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
‘ଏହି ଦେବତାସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା କାହାର, ଯାହା ଏହି ମୃତଦେହ ରୂପରେ ହୋଇଛି? ଏବଂ ତୁମର ଖାଦ୍ୟ କାହିଁକି ଏତେ ନିନ୍ଦାନୀୟ? ମୁଁ ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।’