ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଲୋକପାଲାନ୍ସଵାସଵାନ୍। ସମାହୂଯାବ୍ରଵୀତ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତେଜୋଭାଗୋଽତ୍ର ଯୁଜ୍ଯତାମ୍
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକପାଳମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ତୁମର ତେଜର ଏକ ଅଂଶ ଏଠାରେ ଯୋଗ କର।'
ତତୋ ଦଦୁର୍ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଭାଗଂ ସ୍ଵତେଜସା। ଅକ୍ଷଯଶ୍ଚ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଯତୋ ଜାତୋଽକ୍ଷଯୋ ନୃପଃ
ତାପରେ ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଅକ୍ଷୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, କାରଣ ସେ ଅକ୍ଷୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପାଲାନାମଂଶଂ ପୁଂସାମଯୋଜଯତ୍। ତତୋ ନୃପସ୍ତଦା ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ କ୍ଷେମପଂଡିତଃ
ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଅଂଶକୁ ଏକ ପୁରୁଷରେ ଏକତ୍ର କଲେ। ଏହିପରି ରାଜା ସେହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଏବଂ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା ହେଲେ।
ତତ୍ରୈଂଦ୍ରେଣ ତୁ ଭାଗେନ ସର୍ଵାନାଜ୍ଞାପଯେନ୍ନୃପଃ। ଵାରୁଣେନ ଚ ଭାଗେନ ସର୍ଵାନ୍ପୁଷ୍ଣାତି ଦେହିନଃ
ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରେ ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥାନ୍ତି। ବରୁଣଙ୍କ ଅଂଶରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
କୌବେରେଣ ତଥାଂଶେନ ତ୍ଵର୍ଥାନ୍ଦିଶତି ପାର୍ଥିଵଃ। ଯଶ୍ଚ ଯାମ୍ଯୋ ନୃପେ ଭାଗସ୍ତେନ ଶାସ୍ତି ଚ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ
କୁବେରଙ୍କ ଅଂଶରେ ରାଜା ଧନ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ଯମଙ୍କ ଅଂଶରେ ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ଚୈଂଦ୍ରେଣ ଭାଗେନ ନରେନ୍ଦ୍ରୋସି ରଘୂତ୍ତମ। ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵାଭରଣଂ ତାରଣାର୍ଥେ ମମ ପ୍ରଭୋ
ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରେ ଆପଣ ରାଜା, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୋ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ତତୋ ରାମଃ ପ୍ରଜଗ୍ରାହ ମୁନେର୍ହସ୍ତାନ୍ମହାତ୍ମନଃ। ଦିଵ୍ଯମାଭରଣଂ ଚିତ୍ରଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ଭାସ୍କରଂ
ତାପରେ ରାମ ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କ ହାତରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହା ରଙ୍ଗିନ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତତୋଗସ୍ତ୍ଯାଦ୍ରାଘଵଃ ପରଵୀରହା। ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ1.36.
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ସେଇ ଭୂଷଣ ନେଇ, ଶତ୍ରୁମାର ରାମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଭାବିଲେ।
ମୌକ୍ତିକାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଧାତ୍ରୀଫଲସମାନି ଚ। ଜାଂବୂନଦନିବଦ୍ଧାନି ଵଜ୍ରଵିଦ୍ରୁମନୀଲକୈଃ
ସେଠି ନାନା ପ୍ରକାରର ମୁକୁତା ଥିଲା, ଯାହା ଆଉଳ ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସୁନାରେ ଗଠିତ ଏବଂ ହୀରା, ପଗଡ଼ା ଓ ନୀଳମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ପଦ୍ମରାଗୈଃ ସଗୋମେଧୈର୍ଵୈଡୂର୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ପରାଗକୈଃ। ସୁନିବଦ୍ଧଂ ସୁଵିଭକ୍ତଂ ସୁକୃତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା
ପଦ୍ମରାଗ, ଗୋମେଦ, ବୈଡୂର୍ୟ ଓ ଫୁଲ ପରି ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାଲମେଳ ଭଳି ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୀତିସମାଯୁକ୍ତୋ ଭୂଯଶ୍ଚେଦଂ ଵ୍ଯଚିଂତଯତ୍। ନେଦୃଶାନି ଚ ରତ୍ନାନି ମଯା ଦୃଷ୍ଟାନି କାନିଚିତ୍
ଏହାକୁ ଦେଖି ରାମ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଭାବିଲେ— 'ଏପରି ରତ୍ନ ମୁଁ କେଉଁଠିଓ ଦେଖିନଥିଲି।'
ଉପଶୋଭାନି ବଦ୍ଧାନି ପୃଥ୍ଵୀମୂଲ୍ଯସମାନି ଚ। ଵିଭୀଷଣସ୍ଯ ଲଂକାଯାଂ ନ ଦୃଷ୍ଟାନି ମଯା ପୁରା
ଏପରି ଭାବେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା, ପୃଥିବୀ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଥିବା ଏହି ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଲଙ୍କାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି।
ଇତି ସଂଚିତ୍ଯ ମନସା ରାଘଵସ୍ତମୃଷିଂ ପୁନଃ। ଆଗମଂ ତସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ
ଏପରି ଭାବି ରାମ ପୁଣି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଚ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। କଥଂ ଭଗଵତା ପ୍ରାପ୍ତଂ କୁତୋ ଵା କେନ ନିର୍ମିତମ୍
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ରାଜାମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଆପଣ କିପରି ଏହା ପାଇଲେ, କେଉଁଠୁ ଏବଂ କିଏ ଏହା ତିଆରି କଲା?'
କୁତୂହଲଵଶାଚ୍ଚୈଵ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ମହାମତେ। କରତଲେସ୍ଥିତେ ରତ୍ନେ କରମଧ୍ଯଂ ପ୍ରକାଶତେ
'ମୋର ଉତ୍ସୁକତାରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ହାତରେ ରହିଥିବା ଏହି ରତ୍ନ ମଝିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।'
ଅଧମଂ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାତ୍ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଗର୍ହିତମ୍। ଦିଶଃ ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଯତ୍ତନ୍ମଧ୍ଯମଂ ମୁନିସତ୍ତମ
'ଯେଉଁ ରତ୍ନ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁ ଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ।'
ଊର୍ଧ୍ଵଗଂ ତ୍ରିଶିଖଂ ଯତ୍ସ୍ଯାଦୁତ୍ତମଂ ତଦୁଦାହୃତମ୍। ଏତାନ୍ଯୁତ୍ତମଜାତୀନି ଋଷିଭିଃ କୀର୍ତିତାନି ତୁ
'ଯେଉଁ ରତ୍ନ ଉପରକୁ ତିନିଟି କିରଣ ଦେଉଛି, ସେଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାରକୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।'
ଆଶ୍ଚର୍ଯାଣାଂ ବହୂନାଂ ହି ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଭଗଵାନ୍ନିଧିଃ। ଏଵଂ ଵଦତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଧନର ମାଳିକ ଭଗବାନ; ଏପରି କାକୁତ୍ସ୍ଥ କହିବାପରେ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ରାମ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ମହତ୍। ଦ୍ଵାପରେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଵନେ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଵାନହମ୍
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— 'ହେ ରାମ, ପୁରୁଣା ଦିନର ଏକ ଘଟଣା ଶୁଣ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏବଂ ଦ୍ୱାପର ଆସିବାବେଳେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲି।'
ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ସୁମହାବାହୋ ନିବୋଧ ରଘୁନଂଦନ। ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ହ୍ଯାସୀଦରଣ୍ଯଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍
'ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା।'
ସମଂତାଦ୍ଯୋଜନଶତଂ ମୃଗଵ୍ଯାଘ୍ରଵିଵର୍ଜିତମ୍। ତସ୍ମିନ୍ନିଷ୍ପୁରୁଷେଽରଣ୍ଯେ ଚିକୀର୍ଷୁସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍
'ଚାରିପଟେ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଯେଉଁଠି ମୃଗ ଓ ବାଘ ନଥିଲେ; ସେଠି, ମୁଁ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହିଲି।'
ଅହମାକ୍ରମିତୁଂ ସୌମ୍ଯ ତଦରଣ୍ଯମୁପାଗତଃ। ତସ୍ଯାରଣ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯଂ ତୁ ଯୁକ୍ତଂ ମୂଲଫଲୈଃ ସଦା
'ହେ ସାଉମ୍ୟ, ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ମୁଁ ଚାଲିଗଲି; ତାହାର ମଝିରେ ସଦା ମୂଳ ଓ ଫଳ ରହୁଥିଲା।'
ଶାକୈର୍ବହୁଵିଧାକାରୈର୍ନାନାରୂପୈଃ ସୁକାନନୈଃ। ତସ୍ଯାରଣ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତୁ ପଂଚଯୋଜନମାଯତମ୍
'ନାନା ପ୍ରକାର ଶାକ ଓ ଅନେକ ରୂପର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା; ତାହାର ମଝିରେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା।'
ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣଂ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତମ୍। ତତ୍ରାଶ୍ଚର୍ଯଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ସରଃ ପରମଶୋଭିତମ୍
'ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସେଠି ମୁଁ ଏକ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ସରୋବର ଦେଖିଥିଲି।'
ଵିସାରିକଚ୍ଛପାକୀର୍ଣଂ ବକପଂକ୍ତିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍। ସମୀପେ ତସ୍ଯ ସରସସ୍ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ଗତଃ ପୁରା
ମୁଁ ଏକଥର ଏହି ଝିଅର କୂଳକୁ ଗଲିଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ କଛପ ଓ ଘରିଆଳ ଭରିଥିଲେ, ଏବଂ ଧେନୁପାଙ୍କ ଶାରୀ ଲାଗିଥିଲା, ସେଠି ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲି।
ଦେଶଂ ପୁଣ୍ଯମୁପେତ୍ଯୈଵଂ ସର୍ଵହିଂସାଵିଵର୍ଜିତମ୍। ତତ୍ରାହମଵସଂ ରାତ୍ରିଂ ନୈଦାଘୀଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ସେହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ହିଂସାରୁ ମୁକ୍ତ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ଏକ ଗ୍ରୀଷ୍ମରାତ୍ରି ସେଠି ରହିଥିଲି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପ୍ରଭାତେ ପୁରୁତ୍ଥାଯ ସରସ୍ତଦୁପଚକ୍ରମେ। ଅଥାପଶ୍ଯଂ ଶଵମହମସ୍ପୃଷ୍ଟଜରସଂ କ୍ଵଚିତ୍
ପ୍ରଭାତେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ମୁଁ ସେହି ଝିଅ ପାଖକୁ ଗଲି; ତାପରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, କେଉଁଠି ଅପରିଣତ ଏକ ମୃତଦେହ ପଡ଼ିଛି।
ତିଷ୍ଠଂତଂ ପରଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସରସୋ ନାତିଦୂରତଃ। ତଦର୍ଥଂ ଚିଂତଯାନୋହଂ ମୁହୂର୍ତମିଵ ରାଘଵ
ସେହି ଝିଅରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ଅସାଧାରଣ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମୃତଦେହକୁ ଦେଖି, ମୁଁ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର କାରଣ ବିଚାର କରିଲି, ହେ ରାଘବ।
ଅସ୍ଯ ତୀରେ ନ ଵୈ ପ୍ରାଣୀ କୋ ଵାପ୍ଯେଷ ସୁରର୍ଷଭଃ। ମୁନିର୍ଵା ପାର୍ଥିଵୋ ଵାପି କ୍ଵ ମୁନିଃ ପାର୍ଥିଵୋପି ଵା
ଏହି କୂଳରେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ—ଏହି ମୃତଦେହ କିଏ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସେ କି ମୁନି, କିମ୍ବା ରାଜା? କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ମୁନି କିମ୍ବା ରାଜା?
ଅଥଵା ପାର୍ଥିଵସୁତସ୍ତସ୍ଯୈଵଂ ସଂଭଵଃ କୃତଃ। ଅତୀତେହନି ରାତ୍ରୌ ଵା ପ୍ରାତର୍ଵାପି ମୃତୋ ଯଦି
ନାହିଁଲେ, ସେ କି ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ତ? ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ତାଙ୍କ ପରି ହୋଇଥିଲା କି? ସେ ଗତକାଲି ରାତି କିମ୍ବା ଏଇ ପ୍ରଭାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ କି?