ଯଦେତଦ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୋନୌ କସ୍ଯାଂ ତୁ ତେ ତପଃ। ଶୂଦ୍ରଯୋନିପ୍ରସୂତୋହଂ ତପ ଉଗ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏହି ତପସ୍ୟା କରିଛି? ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମର, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।
ଦେଵତ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେ ରାମ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ସୁଵ୍ରତ। ନ ମିଥ୍ଯାହଂ ଵଦେ ଭୂପ ଦେଵଲୋକଜିଗୀଷଯା
ରାମ, ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ଦେବତ୍ୱ ଚାହୁଁଛି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଭୂପତି, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି; ଦେବଲୋକ ଜିତିବା ଆଶା ରଖିଛି।
ଶୂଦ୍ରଂ ମାଂ ଵିଦ୍ଧି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶଂବୂକଂ ନାମ ନାମତଃ। ଭାଷତସ୍ତସ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଖଡ୍ଗଂ ତୁ ରୁଚିରପ୍ରଭଂ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ଶୂଦ୍ର, ନାମ ଶମ୍ଭୂକ। ସେ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ତଳୱାର ଉଠାଇଲେ।
ନିଷ୍କୃଷ୍ଯ କୋଶାଦ୍ଵିମଲଂ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରାଘଵଃ। ତସ୍ମିନ୍ଶୂଦ୍ରେ ହତେ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ
ଖୋଲରୁ ନିକାଳି ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଶୂଦ୍ର ମରିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ—
ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶଶଂସୁର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ମହତୀ ଦେଵାନାଂ ସୁସୁଗଂଧିନୀ
ବାରମ୍ବାର କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଏକ ବଡ଼, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ଆକାଶାଦ୍ଵିପ୍ରମୁକ୍ତା ତୁ ରାଘଵଂ ସର୍ଵତୋକିରତ୍। ସୁପ୍ରୀତାଶ୍ଚାବ୍ରୁଵନ୍ଦେଵା ରାମଂ ଵାକ୍ଯଵିଦାଂଵରମ୍
ଆକାଶରୁ ଫୁଲ ଖସି ରାଘବଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଢାକିଦେଲା। ଖୁସି ହୋଇ ଦେବମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସୁରକାର୍ଯମିଦଂ ସୌମ୍ଯ କୃତଂ ତେ ରଘୁନଂଦନ। ଗୃହାଣ ଚ ଵରଂ ରାମ ଯମିଚ୍ଛସି ମହାଵ୍ରତ
'ଏହି ଦେବତାଙ୍କର କାମ, ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ସଫଳ କରିଛ। ମହାନ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାମ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଏକ ଵର ନିଅ।'
ତ୍ଵତ୍କୃତେନ ହି ଶୂଦ୍ରୋଽଯଂ ସଶରୀରୋଽଭ୍ଯଗାଦ୍ଦିଵଂ। ଦେଵାନାଂ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ସୁସମାହିତଃ
ତୁମର କାରଣରୁ, ଏହି ଶୂଦ୍ର ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛି। ଦେବମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶାନ୍ତ ମନରେ—
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ପୁରଂଦରମ୍। ଯଦି ଦେଵାଃ ପ୍ରସନ୍ନା ମେ ଵରାର୍ହୋ ଯଦି ଵାପ୍ଯହମ୍
ହାତ ଜୋଡି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଦେବମାନେ ଯଦି ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ଯଦି ଵର ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ—'
କର୍ମଣା ଯଦି ମେ ପ୍ରୀତା ଦ୍ଵିଜପୁତ୍ରଃ ସ ଜୀଵତୁ। ଵରମେତଦ୍ଧି ଭଵତାଂ କାଂକ୍ଷିତଂ ପରମଂ ହି ମେ
ମୋ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦେବମାନେ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନ, ଦ୍ୱିଜର ପୁଅ ଜୀବନ୍ତ ରହୁ। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଵର, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଚାହୁଁଛି।
ମମାପରାଧାଦ୍ବାଲୋଽସୌ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈକପୁତ୍ରକଃ। ଅପ୍ରାପ୍ତକାଲଃ କାଲେନ ନୀତୋ ଵୈଵସ୍ଵତ କ୍ଷଯମ୍
'ମୋ ଅପରାଧରୁ, ସେ ବାଳକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କାଳ ଦ୍ୱାରା ବୈବସ୍ବତ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଇଛି।'
ତଂ ଜୀଵଯତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ନାନୃତୀ ସ୍ଯାମହଂ ଗୁରୋଃ। ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଂଶ୍ରୁତୋ ହ୍ଯର୍ଥୋ ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମି ତେ ସୁତମ୍
'ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ କର, ଭଲ ହେଉ। ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କହିବା ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଛି; ତୁମର ପୁଅକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦେବି।'
ମଦୀଯେନାଯୁଷା ବାଲଂ ପାଦେନାର୍ଦ୍ଧେନ ଵା ସୁରାଃ। ଜୀଵେଦଯଂ ଵରୋ ମହ୍ଯଂ ଵରକୋଟ୍ଯଧିକୋ ଵୃତଃ
ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟରୁ, ଦେବଗଣ, କିମ୍ବା ଆଧା ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇ, ଏହି ଶିଶୁକୁ ଜୀବନ ଦେଉଛି; ଏହି ମୋର ଚୟିତ ବର, ଅନେକ ବର ଠାରୁ ଏହା ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ରାଘଵସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିବୁଧସତ୍ତମାଃ। ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନଂ ପ୍ରୀତାଃ ପ୍ରୀତିସମନ୍ଵିତାଃ
ରାଘବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ଖୁସି ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନିର୍ଵୃତୋ ଭଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈକପୁତ୍ରକଃ। ଜୀଵିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଭୂଯଃ ସମେତଶ୍ଚାପି ବଂଧୁଭିଃ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ପୁନର୍ବାର ଜୀବନ ପାଇଛି ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହିତ ମିଶିଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୂଦ୍ରୋଯଂ ଵିନିପାତିତଃ। ତସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ ସହସା ଜୀଵେନ ସମଯୁଜ୍ଯତ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଶୂଦ୍ର ପତିତ ହେଲା, ସେଇ ସମୟରେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଜୀବନ ମିଳିଗଲା।
ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ସାଧଯାମଃ ପରଂତପଃ। ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମପଦେ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଃ ସ୍ମ ମହାମୁନିମ୍
ତୁମେ ଶୁଭ ଲାଭ କର, ଭଲ ହେଉ; ଏହି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଦମନକାରୀ, ଆମେ ଏବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ସ ତଥେତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଦେଵାନାଂ ରଘୁନଂଦନଃ। ଆରୁରୋହ ଵିମାନଂ ତଂ ପୁଷ୍ପକଂ ହେମଭୂଷିତମ୍
ଏପରି ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ, ରଘୁନନ୍ଦନ ହେମରେ ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପକ ମାନ୍ଦିରରେ ଚଢିଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତତୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରଯାତାସ୍ତେ ଵିମାନୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଦା। ରାମୋପ୍ଯନୁଜଗାମାଶୁ କୁଂଭଯୋନେସ୍ତପୋଵନମ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସେ ସମୟରେ, ଦେବମାନେ ବହୁ ବିମାନରେ ଯାଇଥିଲେ; ରାମ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର କୁମ୍ଭଜନ୍ମା ମୁନିଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଯାଇଲେ।
ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ତେନ ଭୂଯୋପ୍ଯାଗମନଂ କ୍ରିଯାଃ। ପୂର୍ଵମେଵ ସଭାଯାଂ ଚ ଯୋ ମାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମାଗତଃ
ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ପୂର୍ବରୁ ସଭାରେ ଯେଉଁ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଆସି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ତଦହଂ ଦେଵତାଦେଶାତ୍ତତ୍କାର୍ଯାର୍ଥେ ମହାମୁନିଂ। ପଶ୍ଯାମି ତଂ ମୁନିଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵଦାନଵପୂଜିତମ୍
ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜିତ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।
ଉପଦେଶଂ ଚ ମେ ତୁଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ଦାସ୍ଯତି ସତ୍ତମଃ। ଦୁଃଖୀ ଯେନ ପୁନର୍ମର୍ତ୍ଯେ ନ ଭଵାମି କଦାଚନ
ସେ ଉତ୍ତମ ମୁନି ଖୁସି ହେଇ ମୋତେ ନିଜେ ଉପଦେଶ ଦେବେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଜଗତରେ କେବେ ଦୁଃଖି ହେବି ନାହିଁ।
ପିତା ଦଶରଥୋ ମହ୍ଯଂ କୌସଲ୍ଯା ଜନନୀ ତଥା। ସୂର୍ଯଵଂଶେ ସମୁତ୍ପନ୍ନସ୍ତଥାପ୍ଯେଵଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ମୋର ପିତା ଦଶରଥ, ମା କୌଶଲ୍ୟା; ସୂର୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛି।
ରାଜ୍ଯକାଲେ ଵନେ ଵାସୋ ଭାର୍ଯଯା ଚାନୁଜେନ ଚ। ହରଣଂ ଚାପି ଭାର୍ଯାଯା ରାଵଣେନ କୃତଂ ମମ
ରାଜ୍ୟ କାଳରେ, ମୁଁ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିଥିଲି; ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରାବଣ ଚୋରି ନେଇଥିଲା।
ଅସହାଯେନ ତୁ ମଯା ତୀର୍ତ୍ଵା ସାଗରମୁତ୍ତମମ୍। ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ତୁ ତାଂ ପୁରୀଂ ସର୍ଵାଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯ କୁଲକ୍ଷଯମ୍
ମୁଁ ଏକା ଥିଲି, ସେ ମହା ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେହି ସମସ୍ତ ପୁରୀକୁ ଘେରି, ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲି।
ଦୃଷ୍ଟା ସୀତା ମଯା ତ୍ଯକ୍ତା ଦେଵାନାଂ ତୁ ପୁରସ୍ତଦା। ଶୁଦ୍ଧାଂ ତାଂ ମାଂ ତଥୋଚୁସ୍ତେ ମଯା ସୀତା ତଥା ଗୃହମ୍
ମୁଁ ସୀତାକୁ ଦେଖିଲି, ଦେବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲି; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କହିଲେ, ମୁଁ ସୀତାକୁ ଘରକୁ ନେଇଲି।
ସମାନୀତା ପ୍ରୀତିମତା ଲୋକଵାକ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ଜିତା। ଵନେ ଵସତି ସା ଦେଵୀ ପୁରେ ଚାହଂ ଵସାମି ଵୈ
ମୁଁ ପ୍ରେମରେ ତାଙ୍କୁ ଘରକୁ ନେଇଲି, କିନ୍ତୁ ଲୋକମତ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିଲି; ସେ ଦେବୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ସହରରେ ରହୁଛି।
ଜାତୋହମୁତ୍ତମେ ଵଂଶେ ଉତ୍ତମୋହଂ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍। ଉତ୍ତମଂ ଦୁଃଖମାପନ୍ନୋ ହୃଦଯଂ ନୈଵ ଭିଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସର୍ବାଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛି, ମୋ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ।
ଵଜ୍ରସାରସ୍ଯ ସାରେଣ ଧାତ୍ରାହଂ ନିର୍ମିତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଇଦାନୀଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦେଶାଦ୍ଭ୍ରମାମି ଧରଣୀତଲେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋତେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହୀରାର ମୂଳତ୍ତ୍ୱରୁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି।
ତପଃ ସ୍ଥିତସ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରୋସୌ ମଯା ପାପୋ ନିପାତିତଃ। ଦେଵଵାକ୍ଯାତ୍ତୁ ମେ ଭୂଯଃ ପ୍ରାଣୋ ମେ ହୃଦି ସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶୂଦ୍ରକୁ ମାରିଦେଲି; ଦେବମାନଙ୍କ କଥାରେ, ମୋର ପ୍ରାଣ ପୁନର୍ବାର ହୃଦୟରେ ବସିଛି।