ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଵର୍ଣୋ ଵା ଶୂଦ୍ରୋ ଵା ସତ୍ଯମୁଚ୍ଯତାମ୍। ତପଃ ସତ୍ଯାତ୍ମକଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକପରିଗ୍ରହେ
'ନା କି ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣର ବୈଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର? ସତ୍ୟ କହ। ତପସ୍ୟା ସଦା ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ।'
ସାତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ଚୈଵ ତଚ୍ଚ ସତ୍ଯାତ୍ମକଂ ତପଃ। ଜଗଦୁପକାରହେତୁର୍ହି ସୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଵୈ ଵିରିଂଚିନା
'ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ରାଜସିକ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ, ସେ ତପସ୍ୟା ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।'
ରୌଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯତେଜୋଜଂ ତତ୍ତୁ ରାଜସମୁଚ୍ଯତେ। ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥାଯ ତଚ୍ଚାସୁରମୁଦାହୃତମ୍
'କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ରୌଦ୍ର ତେଜ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅସୁରୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।'
ଅଂଗାନି ନିହ୍ନୁତେ ଯୋ ଵା ଅସୃଗ୍ଦିଗ୍ଧାନି ଭାଗଶଃ। ପଂଚାଗ୍ନିଂସାଧଯେଦ୍ଵାପି ସିଦ୍ଧିଂ ଵା ମୃତ୍ଯୁମେଵ ଵା
'ଯିଏ ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଲୁଚାଇ ରହେ, ରକ୍ତରେ ଲପେଟା ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଲୁଚାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନ କରେ, କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରେ—'
ଆସୁରୋ ହ୍ଯେଷ ତେ ଭାଵୋ ନ ଚ ମେ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋ ମତଃ। ସତ୍ଯଂ ତେ ଵଦତଃ ସିଦ୍ଧିରନୃତେ ନାସ୍ତି ଜୀଵିତମ୍
ତୁମର ଏହି ଭାବ ଆସୁରୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଗଣନା କରୁନି। ସତ୍ୟ କହିଲେ ସଫଳତା ମିଳେ; ମିଥ୍ୟା କହିଲେ ଜୀବନ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ। ଅଵାକ୍ଶିରାସ୍ତଥା ଭୂତୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ଅପରାଦ୍ଧ ନାହିଁ ଥିବା ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିର ନମାଇଥିବା ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିରାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋସି ରାଘଵ। ପୁତ୍ରଭୂତୋସ୍ମି ତେ ଚାହଂ ପିତୃଭୂତୋସି ମେନଘ
ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଘବ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ସମ, ତୁମେ ମୋର ପିତା ସମ।
ଅଥଵା ନୈତଦେଵଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ନୃପତିଃ ପିତା। ସତ୍ଵମର୍ଚ୍ଯୋଽସି ଭୋ ରାଜନ୍ଵଯଂ ତେ ଵିଷଯେ ତପଃ
କିମ୍ବା ଏହା ଏଭଳି ନୁହେଁ; ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା। ରାଜନ୍, ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ, ଆମେ ତୁମର ଦେଶରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛୁ।
ଚରାମସ୍ତତ୍ରଭାଗୋସ୍ତି ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ନ ଧନ୍ଯାଃ ସ୍ମୋ ଵଯଂ ରାମ ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମସି ପାର୍ଥିଵ
ଆମେ ଏଠାରେ ରହୁଛୁ; ଏହି ଅଂଶ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱୟଂଭୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ରାମ, ଆମେ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ରାଜା।
ଯସ୍ଯ ତେ ଵିଷଯେ ହ୍ଯେଵଂ ସିଦ୍ଧିମିଚ୍ଛଂତି ତାପସାଃ। ତପସା ତ୍ଵଂ ମଦୀଯେନ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁହି ରାଘଵ
ତୁମର ଦେଶରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏଭଳି ସଫଳତା ଚାହାନ୍ତି। ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ସଫଳତା ପାଉ।
ଯଦେତଦ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୋନୌ କସ୍ଯାଂ ତୁ ତେ ତପଃ। ଶୂଦ୍ରଯୋନିପ୍ରସୂତୋହଂ ତପ ଉଗ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏହି ତପସ୍ୟା କରିଛି? ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମର, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।
ଦେଵତ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେ ରାମ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ସୁଵ୍ରତ। ନ ମିଥ୍ଯାହଂ ଵଦେ ଭୂପ ଦେଵଲୋକଜିଗୀଷଯା
ରାମ, ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ଦେବତ୍ୱ ଚାହୁଁଛି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଭୂପତି, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି; ଦେବଲୋକ ଜିତିବା ଆଶା ରଖିଛି।
ଶୂଦ୍ରଂ ମାଂ ଵିଦ୍ଧି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶଂବୂକଂ ନାମ ନାମତଃ। ଭାଷତସ୍ତସ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଖଡ୍ଗଂ ତୁ ରୁଚିରପ୍ରଭଂ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ଶୂଦ୍ର, ନାମ ଶମ୍ଭୂକ। ସେ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ତଳୱାର ଉଠାଇଲେ।
ନିଷ୍କୃଷ୍ଯ କୋଶାଦ୍ଵିମଲଂ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରାଘଵଃ। ତସ୍ମିନ୍ଶୂଦ୍ରେ ହତେ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ
ଖୋଲରୁ ନିକାଳି ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଶୂଦ୍ର ମରିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ—
ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶଶଂସୁର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ମହତୀ ଦେଵାନାଂ ସୁସୁଗଂଧିନୀ
ବାରମ୍ବାର କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଏକ ବଡ଼, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ଆକାଶାଦ୍ଵିପ୍ରମୁକ୍ତା ତୁ ରାଘଵଂ ସର୍ଵତୋକିରତ୍। ସୁପ୍ରୀତାଶ୍ଚାବ୍ରୁଵନ୍ଦେଵା ରାମଂ ଵାକ୍ଯଵିଦାଂଵରମ୍
ଆକାଶରୁ ଫୁଲ ଖସି ରାଘବଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଢାକିଦେଲା। ଖୁସି ହୋଇ ଦେବମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସୁରକାର୍ଯମିଦଂ ସୌମ୍ଯ କୃତଂ ତେ ରଘୁନଂଦନ। ଗୃହାଣ ଚ ଵରଂ ରାମ ଯମିଚ୍ଛସି ମହାଵ୍ରତ
'ଏହି ଦେବତାଙ୍କର କାମ, ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ସଫଳ କରିଛ। ମହାନ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାମ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଏକ ଵର ନିଅ।'
ତ୍ଵତ୍କୃତେନ ହି ଶୂଦ୍ରୋଽଯଂ ସଶରୀରୋଽଭ୍ଯଗାଦ୍ଦିଵଂ। ଦେଵାନାଂ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ସୁସମାହିତଃ
ତୁମର କାରଣରୁ, ଏହି ଶୂଦ୍ର ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛି। ଦେବମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶାନ୍ତ ମନରେ—
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ପୁରଂଦରମ୍। ଯଦି ଦେଵାଃ ପ୍ରସନ୍ନା ମେ ଵରାର୍ହୋ ଯଦି ଵାପ୍ଯହମ୍
ହାତ ଜୋଡି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଦେବମାନେ ଯଦି ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ଯଦି ଵର ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ—'
କର୍ମଣା ଯଦି ମେ ପ୍ରୀତା ଦ୍ଵିଜପୁତ୍ରଃ ସ ଜୀଵତୁ। ଵରମେତଦ୍ଧି ଭଵତାଂ କାଂକ୍ଷିତଂ ପରମଂ ହି ମେ
ମୋ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦେବମାନେ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନ, ଦ୍ୱିଜର ପୁଅ ଜୀବନ୍ତ ରହୁ। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଵର, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଚାହୁଁଛି।
ମମାପରାଧାଦ୍ବାଲୋଽସୌ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈକପୁତ୍ରକଃ। ଅପ୍ରାପ୍ତକାଲଃ କାଲେନ ନୀତୋ ଵୈଵସ୍ଵତ କ୍ଷଯମ୍
'ମୋ ଅପରାଧରୁ, ସେ ବାଳକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କାଳ ଦ୍ୱାରା ବୈବସ୍ବତ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଇଛି।'
ତଂ ଜୀଵଯତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ନାନୃତୀ ସ୍ଯାମହଂ ଗୁରୋଃ। ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଂଶ୍ରୁତୋ ହ୍ଯର୍ଥୋ ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମି ତେ ସୁତମ୍
'ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ କର, ଭଲ ହେଉ। ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କହିବା ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଛି; ତୁମର ପୁଅକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦେବି।'
ମଦୀଯେନାଯୁଷା ବାଲଂ ପାଦେନାର୍ଦ୍ଧେନ ଵା ସୁରାଃ। ଜୀଵେଦଯଂ ଵରୋ ମହ୍ଯଂ ଵରକୋଟ୍ଯଧିକୋ ଵୃତଃ
ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟରୁ, ଦେବଗଣ, କିମ୍ବା ଆଧା ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇ, ଏହି ଶିଶୁକୁ ଜୀବନ ଦେଉଛି; ଏହି ମୋର ଚୟିତ ବର, ଅନେକ ବର ଠାରୁ ଏହା ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ରାଘଵସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିବୁଧସତ୍ତମାଃ। ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନଂ ପ୍ରୀତାଃ ପ୍ରୀତିସମନ୍ଵିତାଃ
ରାଘବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ଖୁସି ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନିର୍ଵୃତୋ ଭଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈକପୁତ୍ରକଃ। ଜୀଵିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଭୂଯଃ ସମେତଶ୍ଚାପି ବଂଧୁଭିଃ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ପୁନର୍ବାର ଜୀବନ ପାଇଛି ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହିତ ମିଶିଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୂଦ୍ରୋଯଂ ଵିନିପାତିତଃ। ତସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ ସହସା ଜୀଵେନ ସମଯୁଜ୍ଯତ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଶୂଦ୍ର ପତିତ ହେଲା, ସେଇ ସମୟରେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଜୀବନ ମିଳିଗଲା।
ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ସାଧଯାମଃ ପରଂତପଃ। ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମପଦେ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଃ ସ୍ମ ମହାମୁନିମ୍
ତୁମେ ଶୁଭ ଲାଭ କର, ଭଲ ହେଉ; ଏହି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଦମନକାରୀ, ଆମେ ଏବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ସ ତଥେତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଦେଵାନାଂ ରଘୁନଂଦନଃ। ଆରୁରୋହ ଵିମାନଂ ତଂ ପୁଷ୍ପକଂ ହେମଭୂଷିତମ୍
ଏପରି ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ, ରଘୁନନ୍ଦନ ହେମରେ ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପକ ମାନ୍ଦିରରେ ଚଢିଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତତୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରଯାତାସ୍ତେ ଵିମାନୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଦା। ରାମୋପ୍ଯନୁଜଗାମାଶୁ କୁଂଭଯୋନେସ୍ତପୋଵନମ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସେ ସମୟରେ, ଦେବମାନେ ବହୁ ବିମାନରେ ଯାଇଥିଲେ; ରାମ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର କୁମ୍ଭଜନ୍ମା ମୁନିଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଯାଇଲେ।
ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ତେନ ଭୂଯୋପ୍ଯାଗମନଂ କ୍ରିଯାଃ। ପୂର୍ଵମେଵ ସଭାଯାଂ ଚ ଯୋ ମାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମାଗତଃ
ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ପୂର୍ବରୁ ସଭାରେ ଯେଉଁ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଆସି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।