ନିର୍ଵାପଂ ସଘୃତଂ ଦେଯଂ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତଂ ତଦା । ଦେଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ଵିଧିଵଦୃଷୀଣାଂ ପ୍ରୀଯତାଂ ପ୍ରତି
ଘୃତ ସହିତ ନିର୍ବାପ ଦେବା, ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ । ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ ।
କଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଧାନେନ କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯମର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଧୂପ, ଦୀପ, ନାଇବେଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଋଷଯଃ ସଂତୁ ମେ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣକାରିଣଃ । ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ମଦ୍ଦତ୍ତାଂ ଋଷିଭ୍ଯୋଽସ୍ତୁ ନମୋନମଃ
ମୋର ବ୍ରତ ପୂରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଦେଇଥିବା ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଥା । ଵସିଷ୍ଠମରିଚାତ୍ରେଯା ଅର୍ଘଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵୋ ନମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବସିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଓ ଅତ୍ରି— ଆପଣମାନେ ମୋର ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆପଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ଏଵଂ ପୂଜା ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଧୂପୈର୍ଦୀପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପିତୄଣାଂ ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିଃ କୃତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ଏଭଳି ପୂଜା ମନୋହର ଧୂପ ଓ ଦୀପରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ପୂର୍ଵକର୍ମଵିପାକେନ ରଜସା ଦୋଷଭାଵତଃ । କୃତଂ ହ୍ଯେଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ମୁକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ଓ ରଜସ୍ୱ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପିତୃହେତଵେ । ତେ ଗତା ମୁକ୍ତିମାର୍ଗେଣ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ
ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଯାଇଥିଲେ।
ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁଣ୍ଯଭାଗିନଃ
ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତକୁ ପୁଣ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟର ଅଂଶୀ ଭାବେ ଗଣାଯିବେ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵାତ୍ର ଭୋଗାନ୍ଵିପୁଲାନ୍ଯାଂତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦଂ ତୁ ତେ
ଋଷିବ୍ରତ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବହୁ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତିଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦ। ସଂଵାଦେ ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସତ୍ତରି ସତ୍ତରି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଗଂଗାଯାଶ୍ଚୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନର୍ଵଦ ମହାମତେ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଵୀତରାଗାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ— ମହାବୁଦ୍ଧିଜୀ, ଆଉଥରେ ଗଙ୍ଗାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଯାହା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ବାରମ୍ବାର ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କୀଦୃଶଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ଉତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତା ପୂର୍ଵଂ ମହିମା ନ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା । ତ୍ଵମାଦ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵଶ୍ଚ ସନାତନଃ
ସର୍ବେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ କେମିତି? ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ମହିମା ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦି ଓ ନିତ୍ୟ ଦେବତା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ବୃହସ୍ପତିସମଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ଶରତଲ୍ପଗତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଋଷଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଯଯୁଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ବୃହସ୍ପତି ପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଋଷିମାନେ, ଶରର ଶୟନରେ ଥିବା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଅତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଭୃଗୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ଅଂଗିରାଵଗୌତମୋଽଗସ୍ତ୍ଯଃ ସୁମତିସ୍ତ୍ଵାପୁରାତ୍ମଵାନ୍
ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁମତି ଓ ଆତ୍ମନିୟମୀ ଆସିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସ୍ଥୂଲଶିରାଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ପ୍ରମଥାଧିପଃ । ରୈଭ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିର୍ଵ୍ଯାସଃ ପାଵନଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସ୍ଥୂଳଶିରା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପ୍ରମଥାଧିପତି, ରୈଭ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ୟାସ, ପାବନ, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଆସିଲେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ମାର୍କଂଡେଯୋଽଥ ଗାଲଵଃ । ଉଶନାଥ ଭରଦ୍ଵାଜଃ କ୍ରତୁରାସ୍ତୀକ ଏଵ ଚ
ଦୁର୍ବାସା, ଜମଦଗ୍ନି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଶନା, ଭରଦ୍ୱାଜ, କ୍ରତୁ ଓ ଆସ୍ତୀକ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ସର୍ଵଲୋକାକ୍ଷଃ କଣ୍ଵୋ ମେଧାତିଥିଃ କୁଶଃ । ନାରଦଃ ପର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ସୁଧନ୍ଵା ଚ୍ଯଵନୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ସର୍ବଲୋକାକ୍ଷ, କଣ୍ବ, ମେଧାତିଥି, କୁଶ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ସୁଧନ୍ୱା ଓ ଦ୍ୱିଜ ଚ୍ୟବନ ଆସିଲେ।
ମତିଭୂର୍ଭୁଵନୋ ଧୌମ୍ଯଃ ଶତାନଂଦୋକୃତଵ୍ରଣଃ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋଽଥ ରାମଶ୍ଚ ଋଚୀକଶ୍ଚୈଵମାଦଯଃ
ମତିଭୂ, ଭୁବନ, ଧୌମ୍ୟ, ଶତାନନ୍ଦ, କୃତବ୍ରଣ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ରାମ, ଋଚୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ତାନ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରଃ ସହାନୁଜଃ । ପୂଜଯାମାସ ଵିଧିଵଜ୍ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯାଂସ୍ତୁ ତେଜସଃ
ସେମାନେ ଯଥାଯଥିକ ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତ ପୂଜା କଲେ।
ତେ ପୂଜିତା ମହାତ୍ମାନଃ ସୁଖାସୀନାସ୍ତପୋଧନାଃ । ଭୀଷ୍ମାଶ୍ରିତାଃ କଥାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଦିଵ୍ଯଧର୍ମାଶ୍ରିତାସ୍ତଥା
ପୂଜିତ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୱୀମାନେ ସୁଖରେ ବସିଲେ; ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ କଥା କରିବାରେ ଲଗିଲେ।
କଥାଂତେ ତୁ ତତସ୍ତେଷାଂ ଋଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଭୀଷ୍ମଂ ପପ୍ରଚ୍ଛେଦଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
କଥା ଶେଷରେ, ଭାବିତ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କେ ଦେଶାସ୍ତୁ ମହାପୁଣ୍ଯାଃ କେ ଶୈଲାଃ କେଽପିଚାଶ୍ରମାଃ । ସେଵ୍ଯା ଧର୍ମାର୍ଥିଭିର୍ନିତ୍ଯଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ପିତାମହ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— କେଉଁ ଦେଶ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, କେଉଁ ପାହାଡ଼, କେଉଁ ଆଶ୍ରମ? ଧର୍ମ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ସେବା କରିବା ଉଚିତ? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପିତାମହ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ- ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ନରୋତ୍ତମ । ଶିଲୋଂଛଵୃତ୍ତେଃ ସଂଵାଦଂ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏଠି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମୁନି ଓ ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କର ସଂବାଦ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
କଶ୍ଚିତ୍ସିଦ୍ଧଃ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ସମସ୍ତାଂ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ଉଂଛଵୃତ୍ତେଃ ଶିବେରାଜନ୍ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମହାତ୍ମନଃ
ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଶିବିଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଆତ୍ମଵିଦ୍ଯାସୁ ତତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଦା ସ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷପରିତ୍ଯକ୍ତଃ କୁଶଲୀ ଜ୍ଞାନକର୍ମସୁ
ସେ ସଦା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡିଥିଲେ ।
ଵୈଷ୍ଣଵେଷୁ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଷ୍ଣୁଧର୍ମପରାଯଣଃ । ଅନିଂଦକୋ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ସଦା ଧର୍ମପରାଯଣଃ
ସେ ସଦା ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରୁନଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ ।
ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଶଂଖଚକ୍ରଵିଧାରକଃ । ତ୍ରିକାଲପୂଜା ତତ୍ଵଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୀକଂଠେଽନୁରତଃ ସଦା
ସେ ସଦା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସଦା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ, ଦିନେ ତିନିବାର ପୂଜା କରୁଥିଲେ ।
ଵେଦଵିଦ୍ଯାସୁ ଵିଦୁଷୋ ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଚାରକଃ । ଵେଦପାଠଵ୍ରତୋ ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଚାତିଥିପୂଜକଃ
ସେ ବେଦ ଓ ବେଦଙ୍ଗରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିଚାର କରୁଥିଲେ, ସଦା ବେଦ ପାଠରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ।
ସତୀର୍ଥମତିଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ଶିଲୋଂଛେଷୁ ସ୍ଥିତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ଵେଦେଷୁ ଯଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଗୀତଂ ଯଦ୍ଯତ୍ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ସେ ଶିଳୋଞ୍ଚ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ଚାରି ବେଦରେ ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତ ଓ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ସ ଚ ଜାନାତି ଦ୍ଵିଜୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ନାନାଧର୍ମାର୍ଥଵିଶଦୋ ହ୍ଯଵ୍ଯଯେଷ୍ଟମତିଃ ସଦା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ— ଚାରି ବେଦରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଓ ଗୀତ ଅଛି, ସେ ସବୁରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ଏବଂ ସଦା ଅବିନାଶୀରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ ।