ଅଗ୍ରେ ତଵ ମହାବାହୋ କିଂକରଃ ସମୁପସ୍ଥିତଃ। ଭାଷିତଂ ସୁଚିରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁଷ୍ପକସ୍ଯ ନରାଧିପ
ତୁମ ପାଖରେ, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମର ଦାସ ଉପସ୍ଥିତ। ପୁଷ୍ପକର ଦୀର୍ଘ କଥା ଶୁଣି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା—
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମହର୍ଷୀଂସ୍ତାନ୍ଵିମାନଂ ସୋଧ୍ଯରୋହତ। ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵା ତୂଣୌ ଚ ଖଡ୍ଗଂ ଚାପି ମହାପ୍ରଭମ୍
ସେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ; ଧନୁଷ, ତୁଣୀର ଓ ଦେଉଳିଆ ତଳୱାର ନେଇଲେ।
ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ନଗରେ ଵୀରୌ ସୌମିତ୍ରି ଭରତାଵୁଭୌ। ପ୍ରାଯାତ୍ପ୍ରତୀଚୀଂ ତ୍ଵରିତୋ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ସୁସମାହିତଃ
ସେ ଦୁଇ ବୀର—ସୌମିତ୍ରି ଓ ଭରତଙ୍କୁ ନଗରରେ ରଖି, ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ, ମନୋଯୋଗରେ ଖୋଜୁଥିଲେ।
ଉତ୍ତରାମଗମତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଦିଶଂ ହିମଵଦାଶ୍ରିତାମ୍। ପୂର୍ଵାମପି ଦିଶାଂ ଗତ୍ଵା ତଥାଽପଶ୍ଯନ୍ନରାଧିପଃ
ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗଲେ, ପଛରେ ହିମାଳୟ ଉପରେ ଥିବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲେ; ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇ, ରାଜା ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵାଂ ଶୁଦ୍ଧସମାଚାରାମାଦର୍ଶମିଵ ନିର୍ମଲାମ୍। ତତୋ ଦିଶଂ ସମାକ୍ରାମଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ରଘୁନଂଦନଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ, ଦର୍ପଣ ପରି ନିର୍ମଳ। ତାପରେ ରଘୁନନ୍ଦନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ଶୈଲସ୍ଯ ଉତ୍ତରେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଦଦର୍ଶ ସୁମହତ୍ସରଃ। ତସ୍ମିନ୍ସରସି ତପ୍ଯଂତଂ ତାପସଂ ସୁମହତ୍ତପଃ
ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ; ସେହି ହ୍ରଦରେ ଏକ ତାପସୀ ଭାରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ରାଘଵୋ ଭୀମଂ ଲଂବମାନମଧୋମୁଖଂ। ତମୁପାଗମ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତପ୍ଯମାନଂ ତୁ ତାପସମ୍
ରାଘବ ଏକ ଭୟଙ୍କର ତାପସଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତଳକୁ ମୁଣ୍ଡ ଝୁଲାଇ ଲଟକିରହିଥିଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ସେ ତାପସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଉଵାଚ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମମରପ୍ରଭ। କସ୍ଯାଂ ଯୋନୌ ତପୋଵୃଦ୍ଧିର୍ଵର୍ତତେ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯ
ରାଘବ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ଏହି ତପସ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ?'
ଅହଂ ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ କୁତୂହଲାତ୍। କୋର୍ଥୋ ଵ୍ଯଵସିତସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକୋଥ ଵେତରଃ
'ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ; ଆଗ୍ରହରେ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି: କଣ ତୁମର ଲକ୍ଷ୍ୟ—ସ୍ୱର୍ଗ ନା କିଛି ଅନ୍ୟ?'
କିମର୍ଥଂ ତପ୍ଯସେ ଵା ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତାପସ। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵାସି ଭଦ୍ରଂ ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵାଥ ଦୁର୍ଜଯଃ
'କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ତାପସ। ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ—ଭଲ ହେଉ—ନା କି ଅଜୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ?'
ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଵର୍ଣୋ ଵା ଶୂଦ୍ରୋ ଵା ସତ୍ଯମୁଚ୍ଯତାମ୍। ତପଃ ସତ୍ଯାତ୍ମକଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକପରିଗ୍ରହେ
'ନା କି ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣର ବୈଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର? ସତ୍ୟ କହ। ତପସ୍ୟା ସଦା ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ।'
ସାତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ଚୈଵ ତଚ୍ଚ ସତ୍ଯାତ୍ମକଂ ତପଃ। ଜଗଦୁପକାରହେତୁର୍ହି ସୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଵୈ ଵିରିଂଚିନା
'ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ରାଜସିକ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ, ସେ ତପସ୍ୟା ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।'
ରୌଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯତେଜୋଜଂ ତତ୍ତୁ ରାଜସମୁଚ୍ଯତେ। ପରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନାର୍ଥାଯ ତଚ୍ଚାସୁରମୁଦାହୃତମ୍
'କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ରୌଦ୍ର ତେଜ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅସୁରୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।'
ଅଂଗାନି ନିହ୍ନୁତେ ଯୋ ଵା ଅସୃଗ୍ଦିଗ୍ଧାନି ଭାଗଶଃ। ପଂଚାଗ୍ନିଂସାଧଯେଦ୍ଵାପି ସିଦ୍ଧିଂ ଵା ମୃତ୍ଯୁମେଵ ଵା
'ଯିଏ ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଲୁଚାଇ ରହେ, ରକ୍ତରେ ଲପେଟା ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଲୁଚାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନ କରେ, କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରେ—'
ଆସୁରୋ ହ୍ଯେଷ ତେ ଭାଵୋ ନ ଚ ମେ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋ ମତଃ। ସତ୍ଯଂ ତେ ଵଦତଃ ସିଦ୍ଧିରନୃତେ ନାସ୍ତି ଜୀଵିତମ୍
ତୁମର ଏହି ଭାବ ଆସୁରୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଗଣନା କରୁନି। ସତ୍ୟ କହିଲେ ସଫଳତା ମିଳେ; ମିଥ୍ୟା କହିଲେ ଜୀବନ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ। ଅଵାକ୍ଶିରାସ୍ତଥା ଭୂତୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ଅପରାଦ୍ଧ ନାହିଁ ଥିବା ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିର ନମାଇଥିବା ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିରାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋସି ରାଘଵ। ପୁତ୍ରଭୂତୋସ୍ମି ତେ ଚାହଂ ପିତୃଭୂତୋସି ମେନଘ
ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଘବ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ସମ, ତୁମେ ମୋର ପିତା ସମ।
ଅଥଵା ନୈତଦେଵଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ନୃପତିଃ ପିତା। ସତ୍ଵମର୍ଚ୍ଯୋଽସି ଭୋ ରାଜନ୍ଵଯଂ ତେ ଵିଷଯେ ତପଃ
କିମ୍ବା ଏହା ଏଭଳି ନୁହେଁ; ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା। ରାଜନ୍, ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ, ଆମେ ତୁମର ଦେଶରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛୁ।
ଚରାମସ୍ତତ୍ରଭାଗୋସ୍ତି ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ନ ଧନ୍ଯାଃ ସ୍ମୋ ଵଯଂ ରାମ ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମସି ପାର୍ଥିଵ
ଆମେ ଏଠାରେ ରହୁଛୁ; ଏହି ଅଂଶ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱୟଂଭୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ରାମ, ଆମେ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ରାଜା।
ଯସ୍ଯ ତେ ଵିଷଯେ ହ୍ଯେଵଂ ସିଦ୍ଧିମିଚ୍ଛଂତି ତାପସାଃ। ତପସା ତ୍ଵଂ ମଦୀଯେନ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁହି ରାଘଵ
ତୁମର ଦେଶରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏଭଳି ସଫଳତା ଚାହାନ୍ତି। ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ସଫଳତା ପାଉ।
ଯଦେତଦ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୋନୌ କସ୍ଯାଂ ତୁ ତେ ତପଃ। ଶୂଦ୍ରଯୋନିପ୍ରସୂତୋହଂ ତପ ଉଗ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏହି ତପସ୍ୟା କରିଛି? ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମର, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।
ଦେଵତ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେ ରାମ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ସୁଵ୍ରତ। ନ ମିଥ୍ଯାହଂ ଵଦେ ଭୂପ ଦେଵଲୋକଜିଗୀଷଯା
ରାମ, ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ଦେବତ୍ୱ ଚାହୁଁଛି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଭୂପତି, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି; ଦେବଲୋକ ଜିତିବା ଆଶା ରଖିଛି।
ଶୂଦ୍ରଂ ମାଂ ଵିଦ୍ଧି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶଂବୂକଂ ନାମ ନାମତଃ। ଭାଷତସ୍ତସ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଖଡ୍ଗଂ ତୁ ରୁଚିରପ୍ରଭଂ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ଶୂଦ୍ର, ନାମ ଶମ୍ଭୂକ। ସେ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ତଳୱାର ଉଠାଇଲେ।
ନିଷ୍କୃଷ୍ଯ କୋଶାଦ୍ଵିମଲଂ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରାଘଵଃ। ତସ୍ମିନ୍ଶୂଦ୍ରେ ହତେ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ
ଖୋଲରୁ ନିକାଳି ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଶୂଦ୍ର ମରିବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ—
ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶଶଂସୁର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ମହତୀ ଦେଵାନାଂ ସୁସୁଗଂଧିନୀ
ବାରମ୍ବାର କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଏକ ବଡ଼, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ଆକାଶାଦ୍ଵିପ୍ରମୁକ୍ତା ତୁ ରାଘଵଂ ସର୍ଵତୋକିରତ୍। ସୁପ୍ରୀତାଶ୍ଚାବ୍ରୁଵନ୍ଦେଵା ରାମଂ ଵାକ୍ଯଵିଦାଂଵରମ୍
ଆକାଶରୁ ଫୁଲ ଖସି ରାଘବଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଢାକିଦେଲା। ଖୁସି ହୋଇ ଦେବମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସୁରକାର୍ଯମିଦଂ ସୌମ୍ଯ କୃତଂ ତେ ରଘୁନଂଦନ। ଗୃହାଣ ଚ ଵରଂ ରାମ ଯମିଚ୍ଛସି ମହାଵ୍ରତ
'ଏହି ଦେବତାଙ୍କର କାମ, ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ସଫଳ କରିଛ। ମହାନ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାମ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଏକ ଵର ନିଅ।'
ତ୍ଵତ୍କୃତେନ ହି ଶୂଦ୍ରୋଽଯଂ ସଶରୀରୋଽଭ୍ଯଗାଦ୍ଦିଵଂ। ଦେଵାନାଂ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ସୁସମାହିତଃ
ତୁମର କାରଣରୁ, ଏହି ଶୂଦ୍ର ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛି। ଦେବମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶାନ୍ତ ମନରେ—
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ପୁରଂଦରମ୍। ଯଦି ଦେଵାଃ ପ୍ରସନ୍ନା ମେ ଵରାର୍ହୋ ଯଦି ଵାପ୍ଯହମ୍
ହାତ ଜୋଡି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଦେବମାନେ ଯଦି ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ଯଦି ଵର ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ—'
କର୍ମଣା ଯଦି ମେ ପ୍ରୀତା ଦ୍ଵିଜପୁତ୍ରଃ ସ ଜୀଵତୁ। ଵରମେତଦ୍ଧି ଭଵତାଂ କାଂକ୍ଷିତଂ ପରମଂ ହି ମେ
ମୋ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦେବମାନେ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନ, ଦ୍ୱିଜର ପୁଅ ଜୀବନ୍ତ ରହୁ। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଵର, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଚାହୁଁଛି।