ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୋ ଦୀନସ୍ଯ ନାରଦଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ଵାକ୍ଯମୃଷୀଣାଂ ସନ୍ନିଧୌ ତଦା
ଵସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ନାରଦ ଶୁଣି ମୁନିମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶୃଣୁ ରାମ ଯଥାକାଲଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵୈ ବାଲସଂକ୍ଷଯଃ। ପୁରା କୃତଯୁଗେ ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତରମ୍
'ରାମ, ଶୁଣ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କିପରି ଶିଶୁମାନଙ୍କର ନାଶ ଆସିଛି; ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ ସବୁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସର୍ବୋପରି ଥିଲେ।'
ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଵୈ କଶ୍ଚିତ୍ତପସ୍ତପତି ରାଘଵ। ଅମୃତ୍ଯଵସ୍ତଦା ସର୍ଵେ ଜାଯଂତେ ଚିରଜୀଵିନଃ
'ରାଘବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ତପସ୍ୟା କରୁନଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତେ ଅମର ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥିଲେ।'
ତ୍ରେତାଯୁଗେ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍। ଅଧର୍ମୋ ଦ୍ଵାପରେ ତେଷାଂ ଵୈଶ୍ଯାନ୍ଶୂଦ୍ରାଂସ୍ତଥାଵିଶତ୍
'ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆସିବା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ; ଦ୍ୱାପରରେ ଅଧର୍ମ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।'
ଏଵଂ ନିରଂତରଂ ଜୁଷ୍ଟମୁଦ୍ଭୂତମନୃତଂ ପୁନଃ। ଅଧର୍ମସ୍ଯ ତ୍ରଯଃ ପାଦା ଏକୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚାଗତଃ
'ଏଭଳି ଅବିରତ ଭାବେ ମିଥ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା; ତିନି ଭାଗ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଧର୍ମର କେବଳ ଏକ ଭାଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା।'
ତତଃ ପୂର୍ଵେ ଭୃଶଂ ତ୍ରସ୍ତା ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଣପୂର୍ଵକାଃ। ଭୂଯଃ ପାଦସ୍ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସମପଦ୍ଯତ
'ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗୁଆ କରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ବହୁତ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ପୁଣି ଧର୍ମର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।'
ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରସଂଜ୍ଞେ ତୁ ତପୋ ଵୈଶ୍ଯଂ ସମାଵିଶତ୍। ଯୁଗତ୍ରଯସ୍ଯ ଵୈଧର୍ମ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି
'ଦ୍ୱାପର ନାମକ ଏହି ଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସିଲା; ତିନି ଯୁଗର ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ତଫାତ ଏଭଳି ଚାଲି ରହିଲା।'
କଲିସଂଜ୍ଞେ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵର୍ତମାନେ ଯୁଗେଂତିମେ। ଅଧର୍ମଶ୍ଚାନୃତଂ ଚୈଵ ଵଵୃଧାତେ ନରର୍ଷଭ1.35.
'ତାପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଶେଷ ଯୁଗ କଳି ଆସିଲାବେଳେ, ଅଧର୍ମ ଓ ମିଥ୍ୟା ବଢ଼ିଗଲା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।'
ଭଵିତା ଶୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାଂ ତୁ ତପଶ୍ଚର୍ଯା କଲୌ ଯୁଗେ। ସ ତେ ଵିଷଯପର୍ଯଂତେ ରାଜନ୍ନୁଗ୍ରତରଂ ତପଃ
'କଳିଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ତପସ୍ୟା ହେବ; ରାଜା, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା ହେବ।'
ଶୂଦ୍ରସ୍ତପତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେନ ବାଲଵଧଃ କୃତଃ। ଯସ୍ଯାଧର୍ମମକାର୍ଯଂ ଵା ଵିଷଯେ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ହି
'ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଶୂଦ୍ର ତପସ୍ୟା କଲା, ଏହିଠାରୁ ଶିଶୁ ହତ୍ୟା ହେଲା; ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାମ ହେଉଛି—'
ପୁରେ ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କୁରୁତେ ଦୁର୍ମତିର୍ନରଃ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ସ ନରକଂ ଯାତି ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
'ନଗରରେ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ମନିଷ୍ୟ ଏପରି କାମ କରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଶୀଘ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।'
ଚତୁର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଭାଗମଶ୍ନାତି ପାର୍ଥିଵଃ। ସତ୍ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ଗଚ୍ଛସ୍ଵ ଵିଷଯଂ ସ୍ଵକମ୍
'ସେହି ପାପର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ରାଜା ଭୋଗ କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତୁମ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେର।'
ଦୁଷ୍କୃତଂ ଯତ୍ର ପଶ୍ଯେଥାସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ନଂ ସମାଚର। ଏଵଂ ତେ ଧର୍ମଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ବଲସ୍ଯ ଵର୍ଧନଂ ତଥା
'ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦେଖିବ, ସେଠି ଚେଷ୍ଟା କର; ଏଭଳି କଲେ ତୁମର ଧର୍ମ ବଢ଼ିବ ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିବ।'
ଭଵିଷ୍ଯତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଚ ଜୀଵନମ୍। ନାରଦେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସାଶ୍ଚର୍ଯୋ ରଘୁନଂଦନଃ
'ଏଭଳି ହେବ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବ।' ଏପରି ନାରଦ କହିବା ପରେ ରଘୁନନ୍ଦନ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଗଚ୍ଛ ସୌମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମାଶ୍ଵାସଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ସେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୋମ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଆ।'
ବାଲସ୍ଯ ଚ ଶରୀରଂ ତ୍ଵଂ ତୈଲଦ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ନିଧାପଯ। ଗଂଧୈଶ୍ଚ ପରମୋଦାରୈସ୍ତୈଲୈଶ୍ଚୈଵ ସୁଗଂଧିଭିଃ
'ଏବଂ ଶିଶୁର ଦେହକୁ ତୁମେ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ରଖ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗନ୍ଧ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ସହିତ।'
ଯଥା ନ ଶୀର୍ଯତେ ବାଲସ୍ତଥା ସୌମ୍ଯ ଵିଧୀଯତାମ୍। ଯଥା ଶରୀରଂ ଗୁପ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ବାଲସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ କେବେ ମୁଝିଯାଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ମଧୁର ମନେ, ତାହା ହେବାକୁ ଦେଖ। ଯେପରି ଏହି ଶିଶୁର ଶରୀର, ଯାହା କୌଣସି ଦୁଃଖରେ ନାହିଁ, ସୁରକ୍ଷିତ ରହିପାରିବ।
ଵିପତ୍ତିଃ ପରିଭେଦୋ ଵା ନ ଭଵେତ୍ତତ୍ତଥା କୁରୁ। ତଥା ସଂଦିଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍
କୌଣସି ବିପଦ ବା ଭାଙ୍ଗା ନ ହେଉ, ଏହିପରି ହେବାକୁ ଦେଖ। ଏପରି ଭାବେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
ମନସା ପୁଷ୍ପକଂ ଦଧ୍ଯାଵାଗଚ୍ଛେତି ମହାଯଶାଃ। ଇଂଗିତଂ ତତ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ କାମଗଂ ହେମଭୂଷିତମ୍
ମହାୟଶସ୍ବୀ ମନରେ ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ଆସିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; ସେ ଇଂଗিত ବୁଝି, ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥିବା ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରଥ ଆସିଗଲା।
ଆଜଗାମ ମୁହୂର୍ତାତ୍ତୁ ସମୀପଂ ରାଘଵସ୍ଯ ହି। ସୋବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମହମସ୍ମି ନରାଧିପ
କିଛି ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ଏହା ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଗଲା; ହାତ ଜୋଡି ଏହା କହିଲା: 'ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା।'
ଅଗ୍ରେ ତଵ ମହାବାହୋ କିଂକରଃ ସମୁପସ୍ଥିତଃ। ଭାଷିତଂ ସୁଚିରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁଷ୍ପକସ୍ଯ ନରାଧିପ
ତୁମ ପାଖରେ, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମର ଦାସ ଉପସ୍ଥିତ। ପୁଷ୍ପକର ଦୀର୍ଘ କଥା ଶୁଣି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା—
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମହର୍ଷୀଂସ୍ତାନ୍ଵିମାନଂ ସୋଧ୍ଯରୋହତ। ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵା ତୂଣୌ ଚ ଖଡ୍ଗଂ ଚାପି ମହାପ୍ରଭମ୍
ସେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ; ଧନୁଷ, ତୁଣୀର ଓ ଦେଉଳିଆ ତଳୱାର ନେଇଲେ।
ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ନଗରେ ଵୀରୌ ସୌମିତ୍ରି ଭରତାଵୁଭୌ। ପ୍ରାଯାତ୍ପ୍ରତୀଚୀଂ ତ୍ଵରିତୋ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ସୁସମାହିତଃ
ସେ ଦୁଇ ବୀର—ସୌମିତ୍ରି ଓ ଭରତଙ୍କୁ ନଗରରେ ରଖି, ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ, ମନୋଯୋଗରେ ଖୋଜୁଥିଲେ।
ଉତ୍ତରାମଗମତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଦିଶଂ ହିମଵଦାଶ୍ରିତାମ୍। ପୂର୍ଵାମପି ଦିଶାଂ ଗତ୍ଵା ତଥାଽପଶ୍ଯନ୍ନରାଧିପଃ
ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗଲେ, ପଛରେ ହିମାଳୟ ଉପରେ ଥିବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲେ; ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇ, ରାଜା ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵାଂ ଶୁଦ୍ଧସମାଚାରାମାଦର୍ଶମିଵ ନିର୍ମଲାମ୍। ତତୋ ଦିଶଂ ସମାକ୍ରାମଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ରଘୁନଂଦନଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ, ଦର୍ପଣ ପରି ନିର୍ମଳ। ତାପରେ ରଘୁନନ୍ଦନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ଶୈଲସ୍ଯ ଉତ୍ତରେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଦଦର୍ଶ ସୁମହତ୍ସରଃ। ତସ୍ମିନ୍ସରସି ତପ୍ଯଂତଂ ତାପସଂ ସୁମହତ୍ତପଃ
ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ; ସେହି ହ୍ରଦରେ ଏକ ତାପସୀ ଭାରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ରାଘଵୋ ଭୀମଂ ଲଂବମାନମଧୋମୁଖଂ। ତମୁପାଗମ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତପ୍ଯମାନଂ ତୁ ତାପସମ୍
ରାଘବ ଏକ ଭୟଙ୍କର ତାପସଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତଳକୁ ମୁଣ୍ଡ ଝୁଲାଇ ଲଟକିରହିଥିଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ସେ ତାପସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଉଵାଚ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମମରପ୍ରଭ। କସ୍ଯାଂ ଯୋନୌ ତପୋଵୃଦ୍ଧିର୍ଵର୍ତତେ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯ
ରାଘବ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ଏହି ତପସ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ?'
ଅହଂ ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ କୁତୂହଲାତ୍। କୋର୍ଥୋ ଵ୍ଯଵସିତସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକୋଥ ଵେତରଃ
'ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ; ଆଗ୍ରହରେ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି: କଣ ତୁମର ଲକ୍ଷ୍ୟ—ସ୍ୱର୍ଗ ନା କିଛି ଅନ୍ୟ?'
କିମର୍ଥଂ ତପ୍ଯସେ ଵା ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତାପସ। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵାସି ଭଦ୍ରଂ ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵାଥ ଦୁର୍ଜଯଃ
'କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ତାପସ। ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ—ଭଲ ହେଉ—ନା କି ଅଜୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ?'