ହୃତା ସୀତାତିପାପେନ ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ପତ୍ନୀ ତେ ରଘୁଶାର୍ଦୂଲ ତସ୍ଯା ଏଵୌଜସା ହତଃ
ହେ ରଘୁବଂଶର ସିଂହ, ରାବଣ ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସୀତାଙ୍କୁ ଚୁରି କରି ନେଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପତ୍ନୀ ହେବାରେ, ସେ ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା।
ଅସହାଯେନ ଚୈକେନ ତ୍ଵଯା ରାମ ରଣେ ହତଃ। ଯାଦୃଶଂ ତେ କୃତଂ କର୍ମ ତସ୍ଯ କର୍ତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ସହାୟ ବିନା, ଏକା ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାକୁ ମାରିଦେଲେ। ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କଲେ, ଏହା କେହିଓ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇହ ସଂଭାଷିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୂତାଃ ସ୍ମ ସାଂପ୍ରତମ୍। ଦର୍ଶନାତ୍ତଵ ରାଜେଂଦ୍ର ସର୍ଵେ ଜାତାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ
ଆମେ ଏଠାକୁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବାକୁ ଆସି, ତୁମକୁ ଦେଖି, ବର୍ତ୍ତମାନ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲୁ। ହେ ରାଜା, ତୁମକୁ ଦେଖିବାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀ ହୋଇପଡିଲୁ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାତ୍ତେଦ୍ଯ କୃତମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍। ଦତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯାମିମାଂ ଵୀର ଜଗତ୍ଯଭଯଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଆଜି ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଲୋକଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୋଞ୍ଚାଯିବା ସଫଳ ହେଲା। ହେ ବୀର, ତୁମେ ଏଇ ପୃଥିବୀକୁ ନିର୍ଭୟତାର ଦାନ ଦେଇଛ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଵର୍ଧସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଜଯେନାମିତଵିକ୍ରମ। ଦୃଷ୍ଟସ୍ସଂଭାଷିତଶ୍ଚାସି ଯାସ୍ଯାମଶ୍ଚାଶ୍ରମାନ୍ସ୍ଵକାନ୍
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ବିଜୟ ଏବଂ ଅପାର ପ୍ରତାପରେ ବଢ଼ିଅଛ। ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିଲୁ, କଥା ହେଲୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ଆମ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବା।
ଅରଣ୍ଯଂ ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ମଯା ଚେଂଦ୍ରଶରାସନମ୍। ଅର୍ପିତଂ ଚାକ୍ଷଯୌ ତୂଣୌ କଵଚଂ ଚ ପରଂତପ
ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷୟ ତୀରଧାନ, ଏବଂ ଏକ ମହାବଳୀ କବଚ ଦେଇଥିଲି।
ଭୂଯୋପ୍ଯାଗମନଂ କାର୍ଯମାଶ୍ରମେ ମେ ରଘୂଦ୍ଵହ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ମୁନଯୋଂତର୍ହିତାଽଭଵନ୍
ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ପୁନି ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ମୁନି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଗତେଷୁ ମୁନିମୁଖ୍ଯେଷୁ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ। ଚିଂତଯାମାସ ତତ୍କାର୍ଯଂ କିଂ ସ୍ଯାନ୍ମେ ମୁନିନୋଦିତମ୍
ମୁନିମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଭାବିଲେ, ମୁନିଏ କଣ କାମ କହିଥିଲେ, ମୋତେ କଣ କରିବାକୁ ହେବ।
ଭୂଯୋପ୍ଯାଗମନଂ କାର୍ଯମାଶ୍ରମେ ରଘୁନଂଦନ। ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯାଽଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସନ୍ନିଧୌ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଆମ ଆଶ୍ରମକୁ ପୁନି ଆସିବା ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ଅବଶ୍ୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ।
ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଦେଵଗୁହ୍ଯଂ ତୁ କାର୍ଯମନ୍ଯଚ୍ଚ ଯଦ୍ଵଦେତ୍। ଏଵଂ ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ମୁଁ ଦେବମାନ୍ୟ ଗୁପ୍ତ କଥା ଏବଂ ଯେଉଁ କାମ କହିବେ, ସେ ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ହେବ। ଏଭଳି ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—
କରିଷ୍ଯେ ନିଯତଂ ଧର୍ମଂ ଧର୍ମୋ ହି ପରମା ଗତିଃ। ସୁତଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦଶ ରାଜ୍ଯମକାରଯତ୍
ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମ କରିବି, କାରଣ ଧର୍ମ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ସେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
ଦଦତୋ ଜୁହ୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ଜଗ୍ମୁସ୍ତାନ୍ଯେକଵର୍ଷଵତ୍। ପ୍ରଜାଃ ପାଲଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ଦାନ ଦେଉଥିବା ଓ ହୋମ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ବର୍ଷ ପରି କଟିଗଲା। ମହାତ୍ମା ରାଘବ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଦିଵସେ ଵୃଦ୍ଧୋ ଜାନପଦୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ମୃତଂ ପୁତ୍ରମୁପାଦାଯ ରାମଦ୍ଵାରମୁପାଗତଃ
ସେଇ ଦିନେ, ଗ୍ରାମରୁ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ମୃତ ପୁଅକୁ ନେଇ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିଲେ।
ଉଵାଚ ଵିଵିଧଂ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ନେହାକ୍ଷରସମନ୍ଵିତମ୍। ଦୁଷ୍କୃତଂ କିଂତୁ ମେ ପୁତ୍ର ପୂର୍ଵଦେହାଂତରେ କୃତମ୍
ସେ ସ୍ନେହଭରା ଅନେକ କଥା କହିଲେ—'ମୋ ପୁଅ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲା?'
ତ୍ଵାମେକପୁତ୍ରଂ ଯଦହଂ ପଶ୍ଯାମି ନିଧନଂ ଗତମ୍। ଅପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନଂ ବାଲଂ ପଂଚଵର୍ଷଂ ଗତାଯୁଷମ୍
'ମୋ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଅପରିପକ୍ୱ ବୟସରେ, ଯୁବକ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ କାହିଁକି ଦେଖୁଛି?'
ଅକାଲେ କାଲମାପନ୍ନଂ ଦୁଃଖାଯ ମମ ପୁତ୍ରକ। ଅକୃତ୍ଵା ପିତୃକାର୍ଯାଣି ଗତୋ ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍
'ମୋ ପିଲା ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରି, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଲା। ସେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିବାବେଳେ, ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା।'
ରାମସ୍ଯ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯେନ ତେ ମୃତ୍ଯୁରାଗତଃ। ବାଲଵଧ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀଵଧ୍ଯା ଚୈଵ ରାଘଵମ୍
'ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ଶିଶୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ନାରୀ ହତ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।'
ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି ନ ସନ୍ଦେହଃ ସଭାର୍ଯେ ତୁ ମୃତେ ମଯି। ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଘଵଃ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍
'ମୁଁ ମରିଗଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନାଶ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।' ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା କଥା ରାଘବ ଶୁଣିଲେ।
ନିଵାର୍ଯ ତଂ ଦ୍ଵିଜଂ ରାମୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। କିଂ ମଯାଦ୍ଯ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯମେଵଂ ଵିଧେ ସ୍ଥିତେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରୋକି ରାମ ଵସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଏବେ କଣ କରିବି?'
ପ୍ରାଣାନହଂ ଜୁହୋମ୍ଯଗ୍ନୌ ପର୍ଵତାଦ୍ଵା ପତେହ୍ଯହମ୍। କଥଂ ଶୁଦ୍ଧିମହଂ ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଭାଷିତମ୍
'ମୁଁ ମୋ ଜୀବନକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ରୁ ଝାପି ପଡ଼ିବି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ କିପରି ପବିତ୍ର ହେବି?'
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୋ ଦୀନସ୍ଯ ନାରଦଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ଵାକ୍ଯମୃଷୀଣାଂ ସନ୍ନିଧୌ ତଦା
ଵସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ନାରଦ ଶୁଣି ମୁନିମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶୃଣୁ ରାମ ଯଥାକାଲଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵୈ ବାଲସଂକ୍ଷଯଃ। ପୁରା କୃତଯୁଗେ ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତରମ୍
'ରାମ, ଶୁଣ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କିପରି ଶିଶୁମାନଙ୍କର ନାଶ ଆସିଛି; ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ ସବୁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସର୍ବୋପରି ଥିଲେ।'
ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଵୈ କଶ୍ଚିତ୍ତପସ୍ତପତି ରାଘଵ। ଅମୃତ୍ଯଵସ୍ତଦା ସର୍ଵେ ଜାଯଂତେ ଚିରଜୀଵିନଃ
'ରାଘବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ତପସ୍ୟା କରୁନଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତେ ଅମର ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥିଲେ।'
ତ୍ରେତାଯୁଗେ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍। ଅଧର୍ମୋ ଦ୍ଵାପରେ ତେଷାଂ ଵୈଶ୍ଯାନ୍ଶୂଦ୍ରାଂସ୍ତଥାଵିଶତ୍
'ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆସିବା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ; ଦ୍ୱାପରରେ ଅଧର୍ମ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।'
ଏଵଂ ନିରଂତରଂ ଜୁଷ୍ଟମୁଦ୍ଭୂତମନୃତଂ ପୁନଃ। ଅଧର୍ମସ୍ଯ ତ୍ରଯଃ ପାଦା ଏକୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚାଗତଃ
'ଏଭଳି ଅବିରତ ଭାବେ ମିଥ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା; ତିନି ଭାଗ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଧର୍ମର କେବଳ ଏକ ଭାଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା।'
ତତଃ ପୂର୍ଵେ ଭୃଶଂ ତ୍ରସ୍ତା ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଣପୂର୍ଵକାଃ। ଭୂଯଃ ପାଦସ୍ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସମପଦ୍ଯତ
'ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗୁଆ କରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ବହୁତ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ପୁଣି ଧର୍ମର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।'
ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରସଂଜ୍ଞେ ତୁ ତପୋ ଵୈଶ୍ଯଂ ସମାଵିଶତ୍। ଯୁଗତ୍ରଯସ୍ଯ ଵୈଧର୍ମ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି
'ଦ୍ୱାପର ନାମକ ଏହି ଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସିଲା; ତିନି ଯୁଗର ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ତଫାତ ଏଭଳି ଚାଲି ରହିଲା।'
କଲିସଂଜ୍ଞେ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵର୍ତମାନେ ଯୁଗେଂତିମେ। ଅଧର୍ମଶ୍ଚାନୃତଂ ଚୈଵ ଵଵୃଧାତେ ନରର୍ଷଭ1.35.
'ତାପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଶେଷ ଯୁଗ କଳି ଆସିଲାବେଳେ, ଅଧର୍ମ ଓ ମିଥ୍ୟା ବଢ଼ିଗଲା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।'
ଭଵିତା ଶୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାଂ ତୁ ତପଶ୍ଚର୍ଯା କଲୌ ଯୁଗେ। ସ ତେ ଵିଷଯପର୍ଯଂତେ ରାଜନ୍ନୁଗ୍ରତରଂ ତପଃ
'କଳିଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ତପସ୍ୟା ହେବ; ରାଜା, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା ହେବ।'
ଶୂଦ୍ରସ୍ତପତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେନ ବାଲଵଧଃ କୃତଃ। ଯସ୍ଯାଧର୍ମମକାର୍ଯଂ ଵା ଵିଷଯେ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ହି
'ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଶୂଦ୍ର ତପସ୍ୟା କଲା, ଏହିଠାରୁ ଶିଶୁ ହତ୍ୟା ହେଲା; ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାମ ହେଉଛି—'