ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ମହତୀ ଚିଂତା ତଦା ଜାତା ନ ସଂଶଯଃ । ଅନେନ ପଯସା ଚୈଵ ପକ୍ଵମନ୍ନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଧରେ ଯଦି ଭାତ ପକାଯିବ—'
ତଦାତ୍ର ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଭୋଜନାତ୍ତତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ତତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତଂ ତଦା ମଯା
'ତେବେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଭୋଜନ ଖାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ଏହି ଭାବି, ମୁଁ ଘରମାଳିକା ନିଜେ ଦୁଧ ପିଇଦେଲି।'
ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵଧ୍ଵା ଵୈ ତଯା ମେ ତାଡନଂ କୃତମ୍ । ଚରାମି ତେନ ସଂଭଗ୍ନା କିଂ କରୋମି ସୁଦୁଃଖିତା
'ତାପରେ ବଧୂ ଏହା ଦେଖି ମୋତେ ମାଡ଼ିଲେ। ସେ ମୋତେ ଆହତ କରିଦେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚୁଛି, କଣ କରିବି, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ।'
ତସ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ତୁ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୃଷଃ ପ୍ରାହ ଶୁନୀଂ ପ୍ରତି । ଶୃଣୁ ଶୁନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ବୃଷ କୁକୁରୀକୁ କହିଲେ—'ଶୁଣ କୁକୁରୀ, ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି।'
ଅସ୍ଯାହଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ ଶୁନି । ଅଦ୍ଯ ଵୈ ଭୋଜିତା ଵିପ୍ରା ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
'ଏହି ବଧୂର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ନିଜ ପିତା ଥିଲି, ଏହା ସତ୍ୟ। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜିଛନ୍ତି, ବହୁତ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି।'
ନ ତୃଣଂ ନୋଦକଂ ଚୈଵ ମମାଗ୍ରେ ସଂନିଵେଦିତମ୍ । ତେନ ଦୁଃଖେନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଜାତଂ ବହୁତରଂ ତଦା
'କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ କେବେ ଘାସ ବା ଜଳ ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।'
ଏତତ୍କଥାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାମଵାପ ନ । ମମ ଚିଂତା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଜାତା ଵୈ ଋଷିସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ମୁଁ ରାତିରେ ଘୁମି ପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋ ମନ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲୋଽହଂ କୁଶଲୋ ଵେଦକର୍ମଣି । ଅନଯୋଶ୍ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କିଂ କରୋମୀତି ଚିଂତଯନ୍ । ଆଗତସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ତୁ ମମକଷ୍ଟଂ ନିଵାରଯ
ମୁଁ ବେଦ ପଠିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବେଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ । ତଥାପି ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭାବି, କଣ କରିବି ଭାବିଥିଲି । ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ତୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ କୁଂଡନେ ନଗରେ ଶୁଭେ
ଋଷି କହିଲେ— ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡନା ନଗରରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ ।
ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚୈଵ ପଂଚମୀ ଯା ସମାଗତା । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତେନ ନାଜ୍ଞାତଂ ପିତୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକାରଣାତ୍
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ତାହାର ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନାହିଁ ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଣ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଷଯହେତୁ ତଦାନଘ । ତଯା ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ।
ନ ଜ୍ଞାତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ପାପିଷ୍ଠେନ ଦୁରାତ୍ମନା । ପ୍ରଥମେଽହନି ଚାଂଡାଲୀ ଦ୍ଵିତୀଯେ ବ୍ରହ୍ମଘାତିନୀ
ସେ ଅଜାଣା ଭାବେ, ଏହି ପାପୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ହେଲେ ।
ତୃତୀଯେ ରଜକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚତୁର୍ଥେଽହନି ଶୁଧ୍ଯତି । ତେନ ପାପେନ ସା ଜାତା ଶୁନୀ ସ୍ଵଗୃହଚାରିଣୀ । ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତ୍ଵଯଂ ଜାତଃ କର୍ମଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ତୃତୀୟ ଦିନରେ ସେ ଧୋବିଣୀ ଭାବରେ ଜଣାଗଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ । ଏହି ପାପର ଫଳରେ, ସେ ନିଜ ଘରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ଏହିଜଣ ଏକ ବଳଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ସୁବ୍ରତ ।
ଉଗ୍ରଜନ୍ମୋଵାଚ- ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ତଥା ଯଜ୍ଞଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାମମସୁଵ୍ରତ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ଵିଶେଷେଣ ମୁକ୍ତିଃ ପିତ୍ରୋର୍ଭଵେନ୍ମମ
ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ କହିଲେ— ସୁବ୍ରତ, କୌଣସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲେ ଜାଯତେ ଋଷିପଂଚମୀ । ରଜସା ଵିକୃତଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତେ କରଣାଦ୍ଯତଃ
ଋଷି କହିଲେ— ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହା କରିଲେ ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାତ୍ରୀ ଚ ପିତୄଣାଂ ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ନଦ୍ଯା କୂପେ ତଡାଗେ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଗୃହେ ତଥା
ଏହି ବ୍ରତ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ନଦୀ, କୂଆ, ପୋକରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରରେ ଏହା କରାଯାଇପାରେ ।
ଗୋମଯଂ ମଂଡଲଂ କୁର୍ଯାତ୍କୁଂଭଂ ତତ୍ରୈଵ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରମୃଷିଧାନ୍ଯେନ ପୂରିତମ୍ 6.77.
ଗୋମୟରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ସେଠି ଏକ କୁଂଭ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏହା ଉପରେ ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ ।
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସୂତ୍ରଂ ଚ ସହିରଣ୍ଯଂ ଫଲଂ ତଥା । ସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାଃ
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସୂତ୍ର, ସୁନା ଓ ଫଳ ସେଠି ରଖିବା ଉଚିତ । ସୁଖ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥିବା ସାତି ଋଷିଙ୍କୁ ସେଠି ବସାଇବା ଉଚିତ ।
ଆଵାହଯିତ୍ଵା ତେ ସର୍ଵେ ପୂଜନୀଯା ଵ୍ରତସ୍ଥିତୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯମୃଷିଧାନ୍ଯଂ ଚ ଋଷିଧାନ୍ଯଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ବ୍ରତରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ । ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ନାଇବେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଏକଭକ୍ତେନ କର୍ତଵ୍ଯମୃଷୀଣାମର୍ଚନଂ ତଦା । ପୂଜଯେତ୍ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ମଂତ୍ରେଣ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏକ ଭୋଜନରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଉଚ୍ଚ ଭକ୍ତିରେ, ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
ନିର୍ଵାପଂ ସଘୃତଂ ଦେଯଂ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତଂ ତଦା । ଦେଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ଵିଧିଵଦୃଷୀଣାଂ ପ୍ରୀଯତାଂ ପ୍ରତି
ଘୃତ ସହିତ ନିର୍ବାପ ଦେବା, ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ । ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ ।
କଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଧାନେନ କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯମର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଧୂପ, ଦୀପ, ନାଇବେଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଋଷଯଃ ସଂତୁ ମେ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣକାରିଣଃ । ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ମଦ୍ଦତ୍ତାଂ ଋଷିଭ୍ଯୋଽସ୍ତୁ ନମୋନମଃ
ମୋର ବ୍ରତ ପୂରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଦେଇଥିବା ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଥା । ଵସିଷ୍ଠମରିଚାତ୍ରେଯା ଅର୍ଘଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵୋ ନମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବସିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଓ ଅତ୍ରି— ଆପଣମାନେ ମୋର ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆପଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
ଏଵଂ ପୂଜା ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଧୂପୈର୍ଦୀପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପିତୄଣାଂ ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିଃ କୃତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ଏଭଳି ପୂଜା ମନୋହର ଧୂପ ଓ ଦୀପରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ପୂର୍ଵକର୍ମଵିପାକେନ ରଜସା ଦୋଷଭାଵତଃ । କୃତଂ ହ୍ଯେଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ମୁକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ଓ ରଜସ୍ୱ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପିତୃହେତଵେ । ତେ ଗତା ମୁକ୍ତିମାର୍ଗେଣ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ
ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଯାଇଥିଲେ।
ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁଣ୍ଯଭାଗିନଃ
ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତକୁ ପୁଣ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟର ଅଂଶୀ ଭାବେ ଗଣାଯିବେ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵାତ୍ର ଭୋଗାନ୍ଵିପୁଲାନ୍ଯାଂତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦଂ ତୁ ତେ
ଋଷିବ୍ରତ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବହୁ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତିଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦ। ସଂଵାଦେ ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସତ୍ତରି ସତ୍ତରି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।