ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ତଦା ଦେଵି ଶ୍ରୁତଂ ପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା । ମମାଯଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତୋ ମମ ଗୃହେ ପଶୁଃ
ସେ ସମୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ସେଇ କଥା ଶୁଣିଲେ—'ଏହି ମୋ ପିତା, ଯିଏ ଏବେ ମୋ ଘରେ ପଶୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।'
ଇଯଂ ତୁ ଜନନୀ ସାକ୍ଷାନ୍ମମ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଛୁନୀ ଜାତା କିଂ କରୋମି ସୁନିଶ୍ଚଯମ୍
'ଏହି ମୋ ମା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ରରେ ସେ କୁକୁରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।'
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ଵିପ୍ରୋ ନୈଵ ନିଦ୍ରାମଵାପ ସଃ । ରାତ୍ରୌ ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ମରନ୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାତି ସାରା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଶୁଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ।
ନାନାଧର୍ମପରୋଽହଂ ଚ ମମୈଵଂ ଚ କଥଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଚ ତତୋ ରାତ୍ରୌ ସୁପ୍ତସ୍ତଦା ପୁନଃ
'ମୁଁ ନାନା ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ଲାଗିଛି, ତଥାପି ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ପାଇଁ କିପରି ଭଲ ହେବ?' ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାତିରେ ପୁଣି ଶୁଇପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଋଷୀଣାଂ ପୁରତୋ ଗତଃ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଵସିଷ୍ଠେନ ତସ୍ଯ ସୁସ୍ଵାଗତଂ କୃତମ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଶୁଭ ସମୟ ଆସିଲା, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵାଗମନକାରଣମ୍ । ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ତଦା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ?' ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନୋପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲା କ୍ରିଯା । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତା ଦୁର୍ଲଭାତ୍ତଵ ଦର୍ଶନାତ୍
'ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।'
ଯଥୋକ୍ତଂ ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚୈଵ ସୁଭୋଜିତାଃ । କୁଟୁଂବିନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୋଜନଂ କାରିତଂ ତଥା
'ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜିଛନ୍ତି। ଘରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି।'
ଭୋଜନାନଂତରଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁନୀ ତତ୍ର ଉଵାଚ ହ । ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ଗୃହେ ହ୍ଯେକୋ ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତତେ
ଭୋଜନ ସେଶ ହେବା ପରେ, ସେଠାରେ କୁକୁରୀ କହିଲା—'ଆମ ଘରେ ଏକ ବଳିଆ ବୃଷ ଅଛି।'
ତଂ ପତିଂ ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦିଵଜ ମତ୍ତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍ । ଗୃହେସ୍ଥିତଂ ଦୁଗ୍ଧଭାଂଡମହିନା ଦୂଷିତଂ ମଯା
'ପତି, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଘରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦୁଧ ଭାଣ୍ଡକୁ ବିଷ ଦେଇ ଅଶୁଦ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲି।'
ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ମହତୀ ଚିଂତା ତଦା ଜାତା ନ ସଂଶଯଃ । ଅନେନ ପଯସା ଚୈଵ ପକ୍ଵମନ୍ନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଧରେ ଯଦି ଭାତ ପକାଯିବ—'
ତଦାତ୍ର ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଭୋଜନାତ୍ତତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ତତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତଂ ତଦା ମଯା
'ତେବେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଭୋଜନ ଖାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ଏହି ଭାବି, ମୁଁ ଘରମାଳିକା ନିଜେ ଦୁଧ ପିଇଦେଲି।'
ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵଧ୍ଵା ଵୈ ତଯା ମେ ତାଡନଂ କୃତମ୍ । ଚରାମି ତେନ ସଂଭଗ୍ନା କିଂ କରୋମି ସୁଦୁଃଖିତା
'ତାପରେ ବଧୂ ଏହା ଦେଖି ମୋତେ ମାଡ଼ିଲେ। ସେ ମୋତେ ଆହତ କରିଦେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚୁଛି, କଣ କରିବି, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ।'
ତସ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ତୁ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୃଷଃ ପ୍ରାହ ଶୁନୀଂ ପ୍ରତି । ଶୃଣୁ ଶୁନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ବୃଷ କୁକୁରୀକୁ କହିଲେ—'ଶୁଣ କୁକୁରୀ, ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି।'
ଅସ୍ଯାହଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ ଶୁନି । ଅଦ୍ଯ ଵୈ ଭୋଜିତା ଵିପ୍ରା ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
'ଏହି ବଧୂର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ନିଜ ପିତା ଥିଲି, ଏହା ସତ୍ୟ। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜିଛନ୍ତି, ବହୁତ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି।'
ନ ତୃଣଂ ନୋଦକଂ ଚୈଵ ମମାଗ୍ରେ ସଂନିଵେଦିତମ୍ । ତେନ ଦୁଃଖେନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଜାତଂ ବହୁତରଂ ତଦା
'କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ କେବେ ଘାସ ବା ଜଳ ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।'
ଏତତ୍କଥାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାମଵାପ ନ । ମମ ଚିଂତା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଜାତା ଵୈ ଋଷିସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ମୁଁ ରାତିରେ ଘୁମି ପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋ ମନ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲୋଽହଂ କୁଶଲୋ ଵେଦକର୍ମଣି । ଅନଯୋଶ୍ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କିଂ କରୋମୀତି ଚିଂତଯନ୍ । ଆଗତସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ତୁ ମମକଷ୍ଟଂ ନିଵାରଯ
ମୁଁ ବେଦ ପଠିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବେଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ । ତଥାପି ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭାବି, କଣ କରିବି ଭାବିଥିଲି । ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ତୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ କୁଂଡନେ ନଗରେ ଶୁଭେ
ଋଷି କହିଲେ— ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡନା ନଗରରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ ।
ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚୈଵ ପଂଚମୀ ଯା ସମାଗତା । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତେନ ନାଜ୍ଞାତଂ ପିତୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକାରଣାତ୍
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ତାହାର ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନାହିଁ ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଣ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଷଯହେତୁ ତଦାନଘ । ତଯା ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ।
ନ ଜ୍ଞାତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ପାପିଷ୍ଠେନ ଦୁରାତ୍ମନା । ପ୍ରଥମେଽହନି ଚାଂଡାଲୀ ଦ୍ଵିତୀଯେ ବ୍ରହ୍ମଘାତିନୀ
ସେ ଅଜାଣା ଭାବେ, ଏହି ପାପୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ହେଲେ ।
ତୃତୀଯେ ରଜକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚତୁର୍ଥେଽହନି ଶୁଧ୍ଯତି । ତେନ ପାପେନ ସା ଜାତା ଶୁନୀ ସ୍ଵଗୃହଚାରିଣୀ । ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତ୍ଵଯଂ ଜାତଃ କର୍ମଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ତୃତୀୟ ଦିନରେ ସେ ଧୋବିଣୀ ଭାବରେ ଜଣାଗଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ । ଏହି ପାପର ଫଳରେ, ସେ ନିଜ ଘରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ଏହିଜଣ ଏକ ବଳଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ସୁବ୍ରତ ।
ଉଗ୍ରଜନ୍ମୋଵାଚ- ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ତଥା ଯଜ୍ଞଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାମମସୁଵ୍ରତ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ଵିଶେଷେଣ ମୁକ୍ତିଃ ପିତ୍ରୋର୍ଭଵେନ୍ମମ
ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ କହିଲେ— ସୁବ୍ରତ, କୌଣସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲେ ଜାଯତେ ଋଷିପଂଚମୀ । ରଜସା ଵିକୃତଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତେ କରଣାଦ୍ଯତଃ
ଋଷି କହିଲେ— ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହା କରିଲେ ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାତ୍ରୀ ଚ ପିତୄଣାଂ ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ନଦ୍ଯା କୂପେ ତଡାଗେ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଗୃହେ ତଥା
ଏହି ବ୍ରତ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ନଦୀ, କୂଆ, ପୋକରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରରେ ଏହା କରାଯାଇପାରେ ।
ଗୋମଯଂ ମଂଡଲଂ କୁର୍ଯାତ୍କୁଂଭଂ ତତ୍ରୈଵ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରମୃଷିଧାନ୍ଯେନ ପୂରିତମ୍ 6.77.
ଗୋମୟରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ସେଠି ଏକ କୁଂଭ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏହା ଉପରେ ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ ।
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସୂତ୍ରଂ ଚ ସହିରଣ୍ଯଂ ଫଲଂ ତଥା । ସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାଃ
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସୂତ୍ର, ସୁନା ଓ ଫଳ ସେଠି ରଖିବା ଉଚିତ । ସୁଖ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥିବା ସାତି ଋଷିଙ୍କୁ ସେଠି ବସାଇବା ଉଚିତ ।
ଆଵାହଯିତ୍ଵା ତେ ସର୍ଵେ ପୂଜନୀଯା ଵ୍ରତସ୍ଥିତୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯମୃଷିଧାନ୍ଯଂ ଚ ଋଷିଧାନ୍ଯଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ବ୍ରତରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ । ଋଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ନାଇବେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଏକଭକ୍ତେନ କର୍ତଵ୍ଯମୃଷୀଣାମର୍ଚନଂ ତଦା । ପୂଜଯେତ୍ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ମଂତ୍ରେଣ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏକ ଭୋଜନରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଉଚ୍ଚ ଭକ୍ତିରେ, ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।