ଵିପ୍ରା ଵିସର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ । ଗୋତ୍ରିଣାଂ ବାଂଧଵାନାଂ ଚ ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚ ବୁଭୁକ୍ଷତାମ୍
ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ବିଦାୟ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ଗୋତ୍ରର ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୁକ୍ତିଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଦେଲେ।
ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତଦା ତେନ ଭୋଜନେ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ନିଶାଯାଂ ତୁ କୁଟୀଦ୍ଵାରେ ଉପଵିଷ୍ଟୋ ଯଦା ତଦା
ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଲେ; ତାପରେ ରାତିରେ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିଲେ,
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯା ଵାରି ସଂଗୃହ୍ଯ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ କୃତମ୍ । ତଦା ଶୁନୀ ବଲୀଵର୍ଦୌ ପରସ୍ପରମଭାଷତାମ୍
ତାଙ୍କ ଜଣେଇ ପାଣି ଆଣି ପାଦ ଧୋଇଦେଲେ; ଏହିବେଳେ କୁକୁରୀ ଓ ବଳଦ ଆପସରେ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶୃଣୁ କାଂତ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ଯାଦୃକ୍କୃତଵତୀ ଵଧୂଃ । ତାଦୃଶଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଶୁଣ, ପ୍ରିୟା, ମୋତେ ଯେଉଁ ଭଳି କାମ କଲେ ସେଇ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବିନାହିଁ।
କଦାଚିଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ ଗତାହଂ ପୁତ୍ରସଦ୍ମନି । ତତ୍ରସ୍ଥିତଂ ପଯଃ ପାତୁଂ ଵଧ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ତତ୍ପୁନଃ
କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ପୁଅଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲି; ସେଠାରେ ଦେଖିଲି, ବଧୂ ଦୁଧ ପିଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଆଉ ଦେଖିଲିନାହିଁ।
ପୀତଂ ପଯସ୍ତୁ ସର୍ପେଣ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ମଯା ପୁନଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ପୀତଂ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଵଧ୍ଵା ତଦା ପୁନଃ
ସେଇ ଦୁଧଟି ସାପ ପିଇଦେଲା, ମୁଁ ଦେଖିଲି; ପରେ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବଧୂଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଉଥିବା ଦେଖିଲି।
ତେନ ସଂପର୍କଦୋଷେଣକଟିର୍ଭଗ୍ନା ଚ ମେ ସଦା । ତେନ ଦୁଃଖେନ ଭୋ ସ୍ଵାମିନ୍ଜାତାହଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ । ଭଗ୍ନା କଟିଶ୍ଚ ସଂଜାତା ହ୍ଯାହାରୋ ନୈଵ ରୋଚତେ
ସେଇ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ମୋର କମର ସବୁବେଳେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏହି ଦୁଃଖରୁ, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି, କମର ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ ମୋତେ ଖାଇବା ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।
ବଲୀଵର୍ଦ୍ଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଶୁନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଅସ୍ମିନ୍ଵୈ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ବଳଦ କହିଲା — ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି। ଏହି ଦିନ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ,
କାରିତଂ ମମ ପୁତ୍ରେଣ ମମ ଚିଂତା ତୁ ନୋ କୃତା । ନୋଦକଂ ନ ତୃଣଂ ଚୈଵ ନ ଦତ୍ତଂ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ମୋ ପୁଅ କୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ ମୁଁ କିପରି ଅଛି, ଏହି ଚିନ୍ତା କେହି କରିନାହାନ୍ତି। କେହି କେବେ ମୋ ପାଇଁ ଜଳ ବା ଘାସ ପଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ଅନାହାରୋହ୍ଯହଂ ପାପୀ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମିନ୍ପାପଭାଵିତଃ । ପୂର୍ଵପାପଵିଶେଷେଣ ଜାତଂ ଶୁନି ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଅପରାଧୀ ଏବଂ ଅନ୍ନ ନ ଖାଇ ଏଠାରେ ପାପରେ ବନ୍ଧି ଅଛି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମୁଁ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ତଦା ଦେଵି ଶ୍ରୁତଂ ପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା । ମମାଯଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତୋ ମମ ଗୃହେ ପଶୁଃ
ସେ ସମୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ସେଇ କଥା ଶୁଣିଲେ—'ଏହି ମୋ ପିତା, ଯିଏ ଏବେ ମୋ ଘରେ ପଶୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।'
ଇଯଂ ତୁ ଜନନୀ ସାକ୍ଷାନ୍ମମ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଛୁନୀ ଜାତା କିଂ କରୋମି ସୁନିଶ୍ଚଯମ୍
'ଏହି ମୋ ମା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ରରେ ସେ କୁକୁରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।'
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ଵିପ୍ରୋ ନୈଵ ନିଦ୍ରାମଵାପ ସଃ । ରାତ୍ରୌ ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ମରନ୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାତି ସାରା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଶୁଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ।
ନାନାଧର୍ମପରୋଽହଂ ଚ ମମୈଵଂ ଚ କଥଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଚ ତତୋ ରାତ୍ରୌ ସୁପ୍ତସ୍ତଦା ପୁନଃ
'ମୁଁ ନାନା ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ଲାଗିଛି, ତଥାପି ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ପାଇଁ କିପରି ଭଲ ହେବ?' ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାତିରେ ପୁଣି ଶୁଇପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଋଷୀଣାଂ ପୁରତୋ ଗତଃ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଵସିଷ୍ଠେନ ତସ୍ଯ ସୁସ୍ଵାଗତଂ କୃତମ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଶୁଭ ସମୟ ଆସିଲା, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵାଗମନକାରଣମ୍ । ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ତଦା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ?' ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନୋପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲା କ୍ରିଯା । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତା ଦୁର୍ଲଭାତ୍ତଵ ଦର୍ଶନାତ୍
'ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।'
ଯଥୋକ୍ତଂ ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚୈଵ ସୁଭୋଜିତାଃ । କୁଟୁଂବିନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୋଜନଂ କାରିତଂ ତଥା
'ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜିଛନ୍ତି। ଘରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି।'
ଭୋଜନାନଂତରଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁନୀ ତତ୍ର ଉଵାଚ ହ । ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ଗୃହେ ହ୍ଯେକୋ ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତତେ
ଭୋଜନ ସେଶ ହେବା ପରେ, ସେଠାରେ କୁକୁରୀ କହିଲା—'ଆମ ଘରେ ଏକ ବଳିଆ ବୃଷ ଅଛି।'
ତଂ ପତିଂ ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦିଵଜ ମତ୍ତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍ । ଗୃହେସ୍ଥିତଂ ଦୁଗ୍ଧଭାଂଡମହିନା ଦୂଷିତଂ ମଯା
'ପତି, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଘରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦୁଧ ଭାଣ୍ଡକୁ ବିଷ ଦେଇ ଅଶୁଦ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲି।'
ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ମହତୀ ଚିଂତା ତଦା ଜାତା ନ ସଂଶଯଃ । ଅନେନ ପଯସା ଚୈଵ ପକ୍ଵମନ୍ନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଧରେ ଯଦି ଭାତ ପକାଯିବ—'
ତଦାତ୍ର ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଭୋଜନାତ୍ତତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ତତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତଂ ତଦା ମଯା
'ତେବେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଭୋଜନ ଖାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ଏହି ଭାବି, ମୁଁ ଘରମାଳିକା ନିଜେ ଦୁଧ ପିଇଦେଲି।'
ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵଧ୍ଵା ଵୈ ତଯା ମେ ତାଡନଂ କୃତମ୍ । ଚରାମି ତେନ ସଂଭଗ୍ନା କିଂ କରୋମି ସୁଦୁଃଖିତା
'ତାପରେ ବଧୂ ଏହା ଦେଖି ମୋତେ ମାଡ଼ିଲେ। ସେ ମୋତେ ଆହତ କରିଦେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚୁଛି, କଣ କରିବି, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ।'
ତସ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ତୁ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୃଷଃ ପ୍ରାହ ଶୁନୀଂ ପ୍ରତି । ଶୃଣୁ ଶୁନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ବୃଷ କୁକୁରୀକୁ କହିଲେ—'ଶୁଣ କୁକୁରୀ, ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି।'
ଅସ୍ଯାହଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ ଶୁନି । ଅଦ୍ଯ ଵୈ ଭୋଜିତା ଵିପ୍ରା ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
'ଏହି ବଧୂର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ନିଜ ପିତା ଥିଲି, ଏହା ସତ୍ୟ। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜିଛନ୍ତି, ବହୁତ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି।'
ନ ତୃଣଂ ନୋଦକଂ ଚୈଵ ମମାଗ୍ରେ ସଂନିଵେଦିତମ୍ । ତେନ ଦୁଃଖେନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଜାତଂ ବହୁତରଂ ତଦା
'କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ କେବେ ଘାସ ବା ଜଳ ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।'
ଏତତ୍କଥାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାମଵାପ ନ । ମମ ଚିଂତା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଜାତା ଵୈ ଋଷିସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ମୁଁ ରାତିରେ ଘୁମି ପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋ ମନ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲୋଽହଂ କୁଶଲୋ ଵେଦକର୍ମଣି । ଅନଯୋଶ୍ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କିଂ କରୋମୀତି ଚିଂତଯନ୍ । ଆଗତସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ତୁ ମମକଷ୍ଟଂ ନିଵାରଯ
ମୁଁ ବେଦ ପଠିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବେଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ । ତଥାପି ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭାବି, କଣ କରିବି ଭାବିଥିଲି । ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ତୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ କୁଂଡନେ ନଗରେ ଶୁଭେ
ଋଷି କହିଲେ— ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡନା ନଗରରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ ।
ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚୈଵ ପଂଚମୀ ଯା ସମାଗତା । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତେନ ନାଜ୍ଞାତଂ ପିତୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକାରଣାତ୍
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ତାହାର ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନାହିଁ ।