ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଚତୁଷ୍ଟୟ ଉପରେ କଥା କହାଯାଉଛି । ଏହି ସୋଳ ଯଜ୍ଞପାଳକଙ୍କୁ ବେଦ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି । ସ୍ୱୟଂଭୂ ତିନି ଶତ ଷଷ୍ଠି (୩୬୦) ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେସବୁ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି । କେହି ସଦସ୍ୟ, ତ୍ରିସାମା ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଗୌତମଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । ଦେବଗର୍ଭ ପୋତୃ, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଦେବଳ, ଅଙ୍ଗିରାସ ଉଦ୍ଗାତୃ, ପୁଲହ ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗାତୃ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ । ନାରାୟଣ ପ୍ରତିହର୍ତୃ, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଉତୃ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଭୃଗୁ ହୋତୃ, ବସିଷ୍ଠ ମୈତ୍ର ଭାବେ ଥିଲେ । କ୍ରତୁ ଅଛାବାକ, ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ ଚ୍ୟବନ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଶିବି ପ୍ରତିଷ୍ଠାତୃ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ । ବୃହସ୍ପତି ନେଷ୍ଟୃ, ଶାଂଶପାୟନ ଉନ୍ନେତୃ, ଧର୍ମ ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ନାତି ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ । ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶମୀକ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ୟୁଗନ୍ଧର, ଏନକ, ତୀର୍ଣ୍ଣକ, କେଶ, କୁଟପ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଗର୍ଗ ଓ ବେଦଶିରାସ୍, ତ୍ରିସାମା ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ; କଣ୍ୱ, ମାର୍କଣ୍ଡ, ଗଣ୍ଡି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଜଣେ ଜଣେ ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗଦେଲେ । ସେମାନେ ପୁଅ, ନାତି, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଦିନ ଓ ରାତି ଅନ୍ୟନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହି, ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ । ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯଜ୍ଞର ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ହେଲା; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଗଲା, ହୋତୃଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଗଲା । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣା ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣା ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା । ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ତିନି ଜଗତକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେଲେ । ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏକ ଶତ ଗାଈ ଓ ଅଠଚାଳିଶି ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଚବିଶଟି ଓ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଷୋଳଟି ଶୁଭ ଗାଈ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି । ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ଗାଈ, ଏହି ସଂଖ୍ୟା ସହ ଗ୍ରାମ, ଦାସୀ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଦେବାକୁ ହେଉଛି । ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ପରେ ହଜାର ଭାଗ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଯଜ୍ଞକାରୀ ନିଜର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଦେବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂଭୂ ଏହି ନିୟମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ଯଜ୍ଞପାଳକ ଓ ସହକାରୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଦାନ କରିପାରିବେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ । "ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ; ସେ ତୁମକୁ ଦେଖି ରୂଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ । ମୃଦୁ ଓ ଯୁକ୍ତିସହିତ ମଧୁର କଥା କହ; ତୁମ ଭାଷା ନିହାତି ମଧୁର, ତୁମ ଜିଭ ଅମୃତରେ ପ୍ରବାହିତ । ତୁମ କଥା ଯେଉଁଠି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମିଳେ ନାହିଁ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ଯାଅ, ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଆଣ । ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ; ବିଳମ୍ବ କରନି, ମାଧବ, ନିର୍ଭୟ ହେଇ ଯାଅ । ତୁମର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଗରେ ଯାଆନ୍ତୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କର । ସେ କେବେ ତୁମକୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସଦା ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏପରି ମଧୁର ଓ ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ତୁରନ୍ତ ସାବିତ୍ରୀ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ । ଦୂରରୁ କେଶବ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସାବିତ୍ରୀ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଯାଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅଭିବାଦନ କଲେ । ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, "ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଆପଣ ଦମ୍ପତିଭକ୍ତ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହାନ୍ତି । ଏହି ମୋ ପ୍ରିୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭୃଗୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯଦି ମୋ କଥା ଉପରେ ଆପଣ ଭରସା ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ ।" ଏମିତି କହି, ଶୌରି ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପାଉଁକୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଦୁଇ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, "ଦେବୀ, ମୋର ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।" ତାଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁ ସମ୍ମାନ କରି, "ହେ ଜଗତ୍ ଜନନୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୂଜ୍ୟା," ବୋଲି କହିଲେ । ସେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପାଉଁ ଦେଖାଇ ହରିଙ୍କ ହାତ ଧରିଲେ । ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ସାବିତ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ସବୁ କ୍ଷମା କରିଛି, ଅଚ୍ୟୁତ; ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ବସିବେ, ପ୍ରିୟ ।" "ତୁମ ବିନା ସେ କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବେ ନାହିଁ; ଭୃଗୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ତୁମ ଘରଣୀ । ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କରି ଏହାକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ଏଠି, ଭଗବାନ, ସେ ଅବତରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେବଦେହ ହେଉ କି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଦେହ ହେଉ, ସେ ସଦା ତୁମ ସହଚରୀ, ବହୁଦିନ ଧରି ପତିବ୍ରତା ।" "ଏଠି ମୋତେ କ’ଣ କରିବାକୁ ହେବ, ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅ," ବୋଲି ସାବିତ୍ରୀ ପଚାରିଲେ । ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, "ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ; ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଛି । ଦୃତ ଏଠାକୁ ଆସ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବି; ଖୁସିରେ ଯାଅ । ତୁମର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଛନ୍ତି ।" ଲକ୍ଷ୍ମୀ କହିଲେ, "ମହିଳା, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଅ, ଏଉଁଠି ପିତାମହ ଅଛନ୍ତି ।" ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ, "ତୁମେ ନଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଯିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଉଁ ଛୁଇଁଛି ।" ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ଦାହିଣ ହାତ ଧରି ଉଠେଇଲେ । ଏପରି ସାବିତ୍ରୀ ବିଳମ୍ବ କରୁଛନ୍ତି ଜାଣି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ମହାଦେବୀକୁ କହିଲେ...