ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେବା ପରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ମୁହଁରେ ରଖି, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆଟକିଯାଇ କହିଲେ, “ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ କେବେ ରାମଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କଥାରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ। ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି—ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।” ଏହାପରେ ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ? ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କଥାକୁ ପଛରେ ରଖ, ହେ ଶିଶୁ, କାରଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ ଭାଗ୍ୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ।” ତାପରେ ରାମ, ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବିନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମତକୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବିନାହିଁ, ପ୍ରିୟେ। ଏହି ଭୂମିର ଚରିତ୍ରକଥା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି; ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଲାଭ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତିନାହିଁ। ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ, ନା ନିଜ ଉପକୃତି ପାଇଁ କହିଥିବା କଥାକୁ ଶୁଣନ୍ତି; ପୁଅ ଠାରୁ ବାପା ଶୁଣନ୍ତିନାହିଁ, ବାପା ଠାରୁ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତିନାହିଁ, ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କଥା ନୁହେଁ; ସ୍ନେହ କେବଳ ଲାଭରେ ବନ୍ଧା, କାହା ପାଇଁ କାହା ଆପଣ ନୁହେଁ।” ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ସୀତା ସହିତ ମହା ନଦୀ ରେବା ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ସୀତା ସହିତ ସ୍ନାନ କରିଲେ। ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଦୃଷ୍ଟି କରି, ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ; ହିମାଚଳତନୟା ଓ ଗୁହ ସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: “ହେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କେଉଁ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ? ସେ କେଉଁ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ କେଉଁ ଦାନ ପାଇଲେ? ମୋର ଏହି ପୂର୍ବଜ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମିଛି, ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: “ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ମନୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା: ‘ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କର।’ ସେ ନିଜେ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଶାଳାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା-ଉଦ୍ଗାତା, ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ଜଣ ଉପଚାରକ ନିଜେ ନିଜେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଉଥିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ, ପୋତା ଓ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର। ଏହି ଚାରି ଭାଗରେ ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରାହ୍ମୀ; ଉଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚତୁଷ୍ଟୟ ଉଦ୍ଗାତା ପାଇଁ; ହୋତୃ, ମୈତ୍ରାବରୁଣ, ଅଚ୍ଛାବାକ; ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ, ତୃତୀୟ ଚତୁଷ୍ଟୟ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାତୃ, ନେଷ୍ଟୃ, ଉନ୍ନେତୃ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ଥ ଚତୁଷ୍ଟୟ। ଏହି ଶୋଳ (୧୬) ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ବେଦ ଚିନ୍ତନକାରୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂଭୂ ୩୬୦ଟି ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। କେହି ସଦସ୍ୟ, ତ୍ରିସାମା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଚାହାନ୍ତି; ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମା, ଗୌତମ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ ହେଲେ। ଦେବଗର୍ଭ ପୋତୃ, ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଦେବଳ; ଅଙ୍ଗିରାସ ଉଦ୍ଗାତୃ, ପୁଲହ ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗାତୃ। ନାରାୟଣ ପ୍ରତିହର୍ତୃ, ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଉତୃ; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଭୃଗୁ ହୋତୃ, ବସିଷ୍ଠ ମୈତ୍ର। କ୍ରତୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ ଚ୍ୟବନ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଶିବି ପ୍ରତିଷ୍ଠାତୃ। ବୃହସ୍ପତି ନେଷ୍ଟୃ, ଶାଂଶପାୟନ ଉନ୍ନେତୃ; ଧର୍ମ ସଦସ୍ୟ, ପୁଅ, ନାତି ଓ ସହଚର ସହିତ। ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶମୀକ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ଯୁଗନ୍ଧର, ଏନକ, ତୀର୍ଣ୍ଣକ, କେଶ, କୁଟପ; ଗର୍ଗ ଓ ବେଦଶିରାସ୍, ତ୍ରିସାମା ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ; କଣ୍ବ, ମାର୍କଣ୍ଡ, ଗଣ୍ଡି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ପୁଅ, ନାତି, ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଶି ଦିନ ରାତି ଅବିରତ ରିତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ମନ୍ୱନ୍ତର ସମାପ୍ତିରେ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ହେଲା; ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଦାନ ଦିଆଗଲା, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ହୋତୃକୁ, ପଶ୍ଚିମେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ, ଉତ୍ତରେ ଉଦ୍ଗାତୃକୁ; ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଦାନ ଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଦ୍ୟୁତିର ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଶତ ଗାଈ ଓ ଅଠଚାଳିଶି ଯଜ୍ଞିକ ପଶୁ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଚବିଶଟି, ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଷୋଳ ଶୁଭ୍ର ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ଗାଈ ଓ ଏହି ସହିତ ଗ୍ରାମ, ଦାସୀ, ଚତୁଷ୍ପଦ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ପରେ ହଜାର ଭାଗ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଯଜ୍ଞୀ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହିପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ କହିଛନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ପୁରୋହିତ ଓ ସହକାରୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦାନ କରିପାରିବେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ: “ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ; ତୁମକୁ ଦେଖି ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେବେନାହିଁ। ମୃଦୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଭାବରେ, ତାର୍କିକ ଭାବରେ ତୁମେ ସଦା ମଧୁର କଥା କହ; ତୁମ ଜିହ୍ବା ନେକ୍ତର ଝରେ। ତୁମ କଥା ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ ଏମିତି କେହି ତିନି ଲୋକରେ ନାହିଁ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହ ଯାଅ, ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଣ।