ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଏକ ବଳଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଦେବଶର୍ମାନ। ସେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞାଦି କୌଶଳରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଷଡ଼କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସମସ୍ତ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ପୁଅ, ଗାଁଠିଆ, ପଶୁ ଓ ପରିବାରଜନଙ୍କ ଆଶପାଶରେ ଥିଲେ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ, ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ସେ ବାପାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ। ରାତିରେ ସେ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ—ଏମନେ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ପରେ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା। ସେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ ଏମିତି ଅଠାରୋ ପ୍ରକାର ରୁଚିକର ଖାଦ୍ୟ ପକେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଥମେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ, ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଲେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ବେଦପାଠୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଧୂଳିରେ ମଲିନ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତେ ଭଲଭାବେ ଅନ୍ତଃସ୍ନାନ କଲେ, ପରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ନିଜ ଆସନରେ ବସିଲେ। ଦେବଶର୍ମାନ ସେମାନେଙ୍କୁ ମିଠା ଚାଉଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଭଲଭାବେ ପରିବେଶନ କଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ପିତୃମାନେଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ରହିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଦାୟ ନେଲାପରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଲେ। ଦେବଶର୍ମାନ ତାଙ୍କ ଗୋତିଆ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୁକ୍ତିଆ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଖାଇବାକୁ ଦେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଇ, ରାତିରେ ନିଜ ଝୋପଡ଼ିର ଦ୍ୱାରେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜଳ ଆଣି ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଘରରେ ଥିବା ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ଓ ଏକ ବୃଷ ଆପସରେ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। କୁକୁରୀ କହିଲା—"ଶୁଣ, ମୋର ଦୁଃଖ କଣ ହେଲା, ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ। ଏକଥର ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଏହି ପୁଅର ଘରକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ଦେଖିଲି, ବୋହୁ ବସି ଦୁଧ ପିଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରେ ଆଉ ଏମିତି ଦେଖିଲି ନାହିଁ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏହି ଦୁଧକୁ ପ୍ରଥମେ ଏକ ସାପ ପିଇଗଲା, ତାପରେ ବୋହୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପିଲେ। ଏହି ଦୁଧ ଛୁଇଁ ମୋର କମର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଛି—ମୋର କମର ଭାଙ୍ଗି ଯିବାରୁ ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିପାରୁନି।" ବୃଷ କହିଲା—"ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ କହିଦେଉଛି। ଏହି ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜିଥିଲେ, ମୋ ପୁଅ କ୍ରିୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୋ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କଲେନି; କେହି ମୋତେ ଜଳ କିମ୍ବା ଘାସ ଦେଲେନି। ମୁଁ ପାପୀ, ଅଭୁକ୍ତ ଏଠି ପାପରେ ବନ୍ଧା ରହିଛି; ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ଦୁଷ୍କୃତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କୁକୁର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏହି ସମୟରେ, ଦେବଶର୍ମାନ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗପ ଶୁଣିଲେ—"ଏହି ତ ନିଶ୍ଚିତ ମୋ ବାପା, ଯିଏ ଏଠି ପଶୁ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏହି ମୋ ମା, ସେ ବି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମହିଳା କୁକୁର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏହା ସତ୍ୟ।" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାରା ରାତି ଅନିଦ୍ରା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। "ମୁଁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତଥାପି ଏପରି ଦୁଃଖ କିପରି ହେଲା?" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ରାତିରେ କିଛି ଘଣ୍ଟା ପରେ ଶୁଇଁପଡ଼ିଲେ। ପୁନି ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା। ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। "ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବଶର୍ମାନ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ—"ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ମିଳିଛି।" "ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭୋଜିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ପାଇଛନ୍ତି। ଭୋଜନ ଶେଷରେ ଏଠି ଏକ ମହିଳା କୁକୁର କହିଲେ—'ଆମ ଘରେ ଏକ ବୃଷ ଅଛି।'" "ଶୁଣ, ପତି, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଘରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଦୁଧର ପାତ୍ରକୁ ବିଷ ଲାଗେଇଦେଇଥିଲି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋ ମନରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଜନ୍ମିଲା—ଏହା ସତ୍ୟ। ଏହି ଦୁଧରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ଭୋଜିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବେ। ଏହି ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୁଧକୁ ନିଜେ ପିଲି।" "ଏପରେ ଘରମାଲିକା ଦେଖି, ମୋତେ ମାରିଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଚୋଟରେ ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ଘୁରୁଛି—ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?" ଏହି ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ବୃଷ କୁକୁରୀକୁ କହିଲେ—"ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ବାପା। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜିଛନ୍ତି, ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ମୋତେ କେବେ ଘାସ କିମ୍ବା ଜଳ ଦିଆଯାଇନି। ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢ଼ିଗଲା।" ଏହି ଗପ ଶୁଣି, ଦେବଶର୍ମାନ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲେନି, ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲା। "ମୁଁ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବେଦୀୟ କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତଥାପି ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭାବି ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି—ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ।" ତେବେ ଋଷି କହିଲେ—"ଏ ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ, ଶୁଣ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାହାଣୀ କଣ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଣ୍ଡନା ନାମକ ପୁଣ୍ୟନଗରରେ ବସୁଥିଲେ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲାରୁ, ସେହି ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିଲେନି।