ଏହାପରେ, ରାମ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ ଅନୁଗୃହୀତ ହେଇଛି।” ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ମୁଁ ଶରୀରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଏକ ମାସ ଦୀଘା ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ, ତାପରେ ଏହି ନିୟମ ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାପନ ହେଲା—ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତଥା ପିତୃପୂଜାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ। ପୁଷ୍କର ରେ, ରାମ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ କନକା, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା ଏବଂ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ ଯଥାଯଥ ପୂଜା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ। ପୁଷ୍କର ରେ ପଞ୍ଚଧାରା ନଦୀ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ; ରାମ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଦିନ ପିତୃପୂଜା କରିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମିତ୍ରୀ, ଶୀଘ୍ର ପୁଷ୍କର ରୁ ଜଳ ଆଣ।” ତାପରେ, “ତମେ ପାଦ ଧୋଇ, ଶୟନ ପରିଚ୍ଛଦ ଉପରେ ଶୟନ କର; ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହିପରି କହିଲେ, ସୀତା ପାଇଁ ଜଳ ଆଣି, “ରାମ, ମୁଁ ସମୟ ସମୟରେ ତୁମକୁ ଦାସ ଭାବେ ସେବା କରେ ନାହିଁ। ଏହି ତୁମ ଜନାନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁସ୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; କି, ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” “ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ତୁମ ସହିତ ଯିବେ କି? ତୁମେ ସେକୁ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଛ; ସେ ସଦା ସୁସ୍ଥ ଅଛି।” “ସେ ହମେଶା ଆନନ୍ଦ ଭରା ରହି, ମୋତେ ଅସୁବିଧା ଦେଇଥାଏ, ରାମ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କଷ୍ଟ ଦେଉଛ—ଏହା ଆଗକୁ ଜନ୍ମରେ ଅନ୍ୟ ପରିଣାମ ଦେଇପାରେ। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସଦା ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୁଖ ସହିଥାଏ; ଏହି ଅନୁଭବକୁ ଆଗକୁ ଚିନ୍ତା କର। ଜଣେ ମହାପୁରୁଷ କହିଛନ୍ତି—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଧନ ସହିତ ଯାଇନଥାଏ।” “ତୁମର ପିତା ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ନିର୍ମୂଳ କରି ରାଜ୍ୟ ଛାଡି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ତୁମକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରଖି, ନିଜ ଶେଷ ଯାତ୍ରାକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ ଧନ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ ରହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦଶରଥ ଏକା ଚଳିଗଲେ। ମତେ ଲାଗେ ସୀତା ତୁମ ସହିତ ଯିବେ ନାହିଁ; ଏବେ କହ, ରାଘବ, ସେପାଇଁ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ରାଘବ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ତାପରେ, ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସ୍ନାନ ଓ ଭୋଜନ ପରେ, ଦୁଇ ନୟନାଭି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ରାତି କାଟି, ପରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ମନ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—“ଉଠ, ସୌମିତ୍ରୀ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଳିବା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଯାଉ, ରାମ।” “ମୁଁ ଆଉ ଜଙ୍ଗଲକୁ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ରାଘବ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ରହିବି।” “ତୁମେ ମୋ ନିକଟରେ ନ ଯାଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା ନାହିଁ, ରାଜା, ତେବେ ଏହି ପଥରେ ଫେରି ଆସିବାକୁ ପଡିବ।” “ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିଲେ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ସହରେ ଫେରିବି; ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବି—ତୁମେ ମୋ ସହିତ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” “ଯାଉ, ସୁମିତ୍ରୀ, ତୁମର ପଥ ଶୁଭ ଓ ବିଘ୍ନ ହୀନ ହେଉ; ମୁଁ ତୁମେ ଓ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ଫେରିବାକୁ ଦେଖିବି, ରାମ।” “ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଜ୍ୟ, ପିତାମହ ଓ ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି।” “କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଅଛି, ବିଶେଷ କରି ଜଙ୍ଗଲବାସ ସମୟରେ; ଦିନ ରାତି ସଦା ଏହିପରି ଅଛି।” “ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ଯାଉ, ଯେପରି ଚାହୁଁଛ, ସୁମିତ୍ରୀ।” ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ, “ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡି ଯାଇଥିଲ; ମୁଁ ନଉ ବର୍ଷ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ରାମ।” “କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମୁଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ବାସ କରିବି ନାହିଁ; ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ, ମୋର ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠାରେ।” “ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଚାଲ, ରାଘବ। ଏହି ମଧ୍ୟପଥରେ, ତୁମେ କିପରି ରହିବା?” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହିପରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଉ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି ନାହିଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି, ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ପଛରେ ଆସିବା ନାହିଁ, ସୌମିତ୍ରୀ; ମୁଁ ଏକା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି। ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ସଙ୍ଗୀ ସୀତା। ଏହିପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଠି, ରାମଙ୍କ କଥା ମାନିଲେ; ଦୁଇ ଶତ୍ରୁନାଶକ ନିଜର ଦୂର୍ଗ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା, ନୀତି ପର୍ବତ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ, ଅଷ୍ଟଅଙ୍ଗ ନମସ୍କାର କରି, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ, ଗନ୍ଧହୀନ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ପିନାକୀନ ଶିବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମନ କଲେ। ହାତ ଜୋଡି, ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ, ରାମ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି, ରାମ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ବୁଝିଲେ। ରାମ କହିଲେ: “ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜନ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଶେଷକାଳରେ ନାଶ କରେ—ସେହି ଶଙ୍କର, ଶରଣଦାତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।” “ଯିଏ ଏକଥର ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଶୁଭ୍ର, ଅତି ଶୋଭାମୟ, ଚଞ୍ଚଳ ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ଆକାଶରୁ ପଡିଥିବା, ମହା ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତଳ, ମୁକୁଟ ଫୁଲ ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ—ସେହି ଶଙ୍କର, ଶରଣଦାତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।” “ଯିଏ ନିଜ ମନ୍ଦିର ଚରଣରେ କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଅଟୁଟ ରଖିଥିଲେ, ଦଶମୁଖ ରାବଣ ତାହାକୁ ହେଲାଇଥିଲେ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଏ—ସେହି ଶଙ୍କର, ଶରଣଦାତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।” “ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନୁପୁତ୍ର, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ବର ନିଜେ ଜିତିଥିଲେ, ମହା ଋଷିମାନେ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ—ସେହି ଶଙ୍କର, ଶରଣଦାତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।