ସୀତା ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କେମିତି ଏପରି ଦେଖାଯିବା ଅପବିତ୍ର ଦେହରେ, ଯେଉଁଠି ରଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ କେବେ ଏକାଦି ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲି? ପୂର୍ବେ ମୁଁ ରଜାଙ୍କୁ ଚାମର ପଖା ଡୋଲାଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲି, ଏବେ ଏହି ଘର୍ମ ଓ ଧୂଳିରେ ଲପେଟା ଦେହ ନେଇ କିପରି ମୁଁ ଏ ଭୂମିପତିଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ସ୍ଵର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ, ତୁମର ପୁଅ ଦ୍ଵାରା ଉଦ୍ଧାର ପାଇଛ, ପରେ ମତେ ଏମିତି ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦୁଃଖିତ ନିର୍ଦୋଷା ଝିଅ ଦେଖି। ଏହି ରଜା ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖିତ ହେବେ, ହେ ରାଘବ, ଏଇପରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ହରାଇଯିବି; ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ଏଠାରେ ମୁଁ କିଛି ଲୁଚାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟ କହି ଏବଂ ତୁମର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହୁଛି।” ସୀତାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରେମ ଭରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଘବ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଲାପରେ ବସାଇଲେ। ତାପରେ ଦୁଇଁ ଭାଇ ଏବଂ ଜାନକୀ ଏକାଠି ଭୋଜନ କରିଲେ। ସେଇ ରାତି ସେମାନେ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ପରେ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ରାଘବମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ମନସ୍କ ହେଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ଯାଇ, ବଡ଼ ପୁଷ୍କର ତୀରେ ରାଘବ ଏଉଁଠି ରହିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦୂତର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ: “ହେ ରାଘବ, ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ! ଏଠା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ଦେହ ପବିତ୍ର କର, ତୁମେ ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏସିଛ; ଦିବ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମ ଦ୍ଵାରା ବଧ ହେବେ।” ଏହି ଶୁଣି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୟା ମିଳିଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି, ମୁଁ ଏକ ମାସ ପରିଷ୍କାର ଶରୀର ପାଇଁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ତାପରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ, ଦାନ ଓ ପିତୃ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ପୁଷ୍କରରେ ରାମ କନକା, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା ଓ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରିଲେ। ପୁଷ୍କରରେ ପଞ୍ଚସ୍ରୋତ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ତୃପ୍ତି ମିଳେ। ସେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଦିନେ ପିତୃପୂଜା କରୁଥିଲେ, ରାମ ମଧ୍ୟ ତାହିଁ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆ, ପୁଷ୍କରରୁ ଜଳ ଆଣ; ପାଦ ଧୋଇ, ଶୟନ ପିଛାଇ ଶୋଇଯା। ରାତି କଟିଲେ, ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାପାଇଁ ଜଳ ଆଣି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ସଦା ଦାସ୍ୟ କରି ନାହିଁ। ତୁମ ଏହି ପତ୍ନୀ ଭଲ ଭାବେ ପୋଷିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି; କହ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ କ’ଣ କରିବ?” “ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ପ୍ରିୟା ତୁମ ସହ ଯିବେ କି? ତୁମେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, ସେ ସଦା ସୁସ୍ଥ। ସେ ହସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ନିତ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ରାମ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ—ଏହା ପରଲୋକରେ ଅନିଷ୍ଟ ଦେଉଛି। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଭୋକ ସହିଛି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କର।” “କେହି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସହ ଯାଉନାହାନ୍ତି—ପତ୍ନୀ, ପୁଅ କିମ୍ବା ଧନ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ତୁମର ପିତା ଦଶରଥ, ରାମ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ତୁମକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ରଖି, ଚଳିଗଲେ। କୈକେୟୀ ଧନ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ସହ ରହିଛନ୍ତି; ଦଶରଥ ମାତ୍ର ଚିରଯାତ୍ରା କଲେ। ମୋ ମନେ ହୁଏ, ସୀତା ତୁମ ସହ ଯିବେ ନାହିଁ; ଏବେ କହ, ରାଘବ, ତାଙ୍କୁ କ’ଣ କରିବ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଘବ ଓ ସୀତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କରିଲେ; ସ୍ନାନ, ଭୋଜନ ପରେ ସେମାନେ ଶୟନ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କଟିଲା, ତାପରେ ପୁନି ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ: “ଉଠ, ସୌମିତ୍ରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଳିବା।” ତେବେ ସୌମିତ୍ରି କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ଯିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମର ପତ୍ନୀ ସହ ଯାଅ, ରାମ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ରହିବି। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ପଥ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଫେର। ଯଦି ସେଠି ସମୟରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିଲି, ମୁଁ ପିତୃନଗରୀକୁ ଫେରିବି; ତାପରେ ତୁମେ ମୋ ସହ କ’ଣ କରିବ?” “ଚଳ, ମୃଦୁଭାଷି, ତୁମର ଯାତ୍ରା ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ଶୁଭ ହେଉ; ତୁମେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ସହ ଫେରିଲେ ପୁନି ଦେଖିବି। ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କଠାରୁ ଅବିରତ ଚାଲିଆସିଛି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ସଦା ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମ ସହ ବିରୋଧ କରୁଛି, ବନବାସ ସମୟରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଏପରି ରହିଛି। ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ଯାଅ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା। ଏହିପରି କହି ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋ ସହ ଏକାଠି ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିଥିଲ; ଏବେ ମୁଁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି। କିନ୍ତୁ ତୁମୁଁ ବିନା ମୁଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ, ଏଉଁଠି ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ହେ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ, ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ଯେପରି, ସେପରି ମୋର ମଧ୍ୟ। ମୋପାଇଁ ଦୟା କର; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଚଳ, ରାଘବନନ୍ଦନ। ଏ ମଧ୍ୟପଥରେ ଏକା ରହି, କିପରି ତୁମେ ରହିପାରିବ?” ଏଭଳି ମନୋଭାବ, ଅନୁଭୂତି ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୁଃଖରେ ତିନିଜଣ ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଧର୍ମ, ପ୍ରେମ ଓ ପରିଚୟର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ।