ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ—ମଣିଷ ଖାଇଥିବେ କି ନାହିଁ, ଦିନେ କି ରାତିରେ—ଯେଉଁ ସମୟରେ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ପାପ ନାଶକ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟର କାରଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେଠି ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତେଣୁ, ଏହି ମହାତ୍ମା ତୀର୍ଥକୁ ମହୋଦୟ ବୋଲି ଭାବି, ସରସ୍ୱତୀ ଏଠି ମଣ୍ଡାକିନୀ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ମଣ୍ଡାକିନୀ ସମାନ ପୁଣ୍ୟର ସମାଗମ ପାଉଛନ୍ତି। ସେଠି, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଏକାକି ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ ମନେ ଦଢ଼ି ହୋଇଥିଲେ। ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସଂଗିନୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ହରି ମଧ୍ୟ ଏକ କୁଆଁର ରୂପେ, କମଳନୟନ ହୋଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ବଜ୍ରଧାରୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ସଂଗିନୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ନୀଳକଣ୍ଠ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ଏପରି କଲେ। ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହାଦେବ ସରସ୍ୱତୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ସଂଗିନୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ସଂଗିନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିବାବେଳେ, ସରସ୍ୱତୀ ଦେବତା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସାଧାରଣ ଚମକୁଥିଲେ। ଖୁସିରେ ଦେବମାନେ ମହାନଦୀ ପାଇଁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ସଂଗିନୀମାନେ ନେଇ ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସବୁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀର ଜଳ ପିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀକୁ ଏଠାରେ ଚିନ୍ତାମଣି ସମାନ ମନିଯାଏ। ଏହି ମହାନଦୀ ଏହିପରି ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖି ସେ ପଛରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତୁମେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଅ, ମୋତେ ଭୁଲିଯିଓନାହିଁ; ଯେପରି ଆସିଥିଲ, ସେପରି ଫେରିଯିଅ, ହେ ଦେବୀ।’ ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କିପରି ଏଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ? କେଉଁ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମିଳନ ହେଲା, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ, ହେ ମହାମୁନି?’ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କାହାଙ୍କ ପୁଅ? ସେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ କିପରି ଜନ୍ମିଲେ? ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ର ଏବଂ ନାମ କ’ଣ, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ କୁହ।’ ତାହାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ଏବେ ମୁଁ ଆଉଥରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି। ପୂର୍ବକାଳରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମୃକଣ୍ଡୁ। ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଘରେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲା। ସେ ଛୁଆ ତା’ବେଳେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର, ଯଦିଓ ଛୋଟ, ତଥାପି ଗୁଣରେ ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତା’କୁ ଆଙ୍ଗନାରେ ଚରିବାବେଳେ ଦେଖିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଅନୁମାନ କଲେ; ଏବେ ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କ ପୁଅର ଆୟୁଷ୍ୟ କେତେ ଅଛି, ତାହା ପଚାରିଲେ। ‘ମୋ ପୁଅର ଆୟୁଷ୍ୟ କେତେ ବର୍ଷ—ଅଧିକ କି କମ୍?’ ମୃକଣ୍ଡୁ ପଚାରିଲେ। ତାହାପରେ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ—‘ତୁମର ପୁଅର ଆୟୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଅ ମାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହି କଥାକୁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୃକଣ୍ଡୁ ପିତା ପୁଅର ଉପନୟନ କରିଦେଲେ। ପିତା ପୁଅକୁ କହିଲେ—‘ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର।’ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ଜାତି ଭେଦ ଜାଣୁନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପାଞ୍ଚ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ପ୍ରତିଶେ ଦିନ ଗଲା। ତେବେ ସେହି ମାର୍ଗରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଆସିଲେ; ପୁଅ ସେମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରତିଏକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେମାନେ ଲଠି ଓ ମେଖଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁଅକୁ କହିଲେ—‘ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅ।’ କହି ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ପୁଅର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଜାଣି, ପଞ୍ଚ ଦିନ ଅଛି, ଭୟ ପାଇ ସେମାନେ ପୁଅକୁ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି, ରାଜା, ସେମାନେ ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥା ଶ୍ରଦ୍ଧା କଲେ। ଋଷିମାନେଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଅକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ କରିବାକୁ ଘୋଷଣା କଲେ; ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହେଲେ। ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—‘କିପାଇଁ ଆସିଛ, ଏହି ପୁଅ କିଏ, ସବୁ ଖୋଲାସା କର।’ ତେବେ ଋଷିମାନେ କହିଲେ—‘ଏହି ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅ, ଅଳ୍ପାୟୁଷ୍ୟ; ଏହି ପୁଅକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ କର।’ ଅଳ୍ପାୟୁଷ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଋଷି ଉପନୟନ କଲେ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଦେଲେ, ଲଠି ଦେଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ‘ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଯାଅଛ, ଯାହାକୁ ଦେଖିବୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦରରେ ପ୍ରଣାମ କରିବୁ’—ପିତା ଏପରି କହିଥିଲେ। ଏହି ପୁଅ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଓ ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ। ସେଠାରେ ପୁଅକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା—‘ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅ, ବାଳକ।’ ଏହି କଥା ଆମର ଏବଂ ତୁମର କଥା କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ? ଏପରି ପଚାରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ, କହିଲେ—‘ଏହି ପୃଥିବୀ ସବୁ ଦିଗରୁ ସତ୍ୟବାଦୀ କଥା ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।