ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟରେ ଉପବାସ କରି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଛାଡିଲେ, ଭୟ ହୀନ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯାନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଅପରିମିତ ଭାବରେ କିଛି ଦାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦାନର ଫଳ ଏକ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଭଗ୍ନ ଅସ୍ଥି ଦାହ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ପୂଜା, ପାଠ, ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ଏହାର ଫଳ ବ୍ରହ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦୀପ ଦାନ କରିଲେ ଏକ ଅତିନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଧୂପ ଦାନ କରିଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ ଦିଅଯାଏ, ସେ ଜୀବ କିମ୍ବା ପିତୃ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ପାଠ, ଅର୍ପଣ କ୍ରିୟା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି କ୍ରିୟା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି ଚାରିପାଖରେ ଏକ ପୋକରା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରନ୍ତି। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହଂସ ଯୁକ୍ତ ଯାନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ପୋକରାରେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଭାସୁ, ପିତୃ, ରୁଦ୍ରମାନେ ପୂର୍ବଜ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ଆଦିତ୍ୟମାନେ ପ୍ରପୂର୍ବଜ। ଏମାନେ ଏଠି ଡାକାଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉପଦେଶ ମିଳିଥିଲା। ସେ କହିଲେ, "ତମେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ କ୍ରିୟା ଏଠି ସଦା ଗ୍ରହଣ କର। ଏଠି କରାଯାଇଥିବା ପିତୃ କ୍ରିୟା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।" ଏଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଦାନରେ ପିତାମାନେ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲଭନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡି ଏଠି ପୂର୍ବଦିଶାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ପୁତ୍ର ଏହି କ୍ରିୟା କରି ପୂର୍ବଜମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ପୂର୍ବଦିଶାରେ ବିଶ୍ୱକ୍ରମା ସ୍ଥାପିତ ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠି ଜଳକୁ ଛୁଇଲେ ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠି ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, କିଛି ଭୋଜ୍ୟ ଦାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ଭକ୍ତମାନେ କିଛି ଧନ କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀରେ ଅଧିକ କିଛି ଚାହିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଏଠି ସ୍ନାନର ଫଳ ତପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାର ସମାନ ହୁଏ। ଏଠି ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ପିଇଥିବା ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଥିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ—ଖାଇଥିଲେ କିମ୍ବା ଖାଇନଥିଲେ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ଯେକୌଣସି ସମୟରେ। ପୂର୍ବ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ପାପ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ସ୍ନାନ କରି ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସେବା କରନ୍ତି, ସେଠି ତୀର୍ଥକୁ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ କହିଥିଲେ। ତେଣୁ ଏହି ମହାତୀର୍ଥକୁ ମହୋଦୟ ଭାବରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; ସରସ୍ୱତୀ ଏଠି ମନ୍ଦାକିନୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦଣ୍ଡାୟାମାନ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ଏଠିରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ସମ୍ମିଳନ ମିଳେ। ଏଠି ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଏକା ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଓ ବିଷାଦ ମନେ ଦଣ୍ଡାୟାମାନ ଅଛନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସଂଗିନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ହରି ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ହରିଣୀ ଭାବରେ ଆସିଥିଲେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବ ଏକ ସଂଗିନୀ, ନୀଳକଣ୍ଠ ବଳଧୂଜ ଦେବ ମଧ୍ୟ ଏକ ସଂଗିନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ତିନି ଆଖିବାଳା ଦେବ ମଧ୍ୟ ସଂଗିନୀ ଦେଇଥିଲେ; ସଂଗିନୀମାନେ ସହିତ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚମକି ଉଠିଥିଲେ। ଉଲ୍ଲାସିତ ଭାବରେ ଦେବମାନେ ମହା ନଦୀ ପାଇଁ ଯିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ; ସରସ୍ୱତୀ ସଂଗିନୀମାନେ ସହିତ ପୂର୍ବ ଦିଶାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ପୃଥିବୀର ଜନ୍ତୁମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ପିଉନ୍ତି— ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଏହି ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ଏଠି କାମଧେନୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ମହା ନଦୀ ଏହି କାମନା ପୂରଣର କାରଣ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଦେଖି ସରସ୍ୱତୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଶାକୁ ମୁହଁ ଦେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଗଙ୍ଗାକୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ପୂର୍ବ ଦିଶାକୁ ଯାଅ; ମୋତେ ଭୁଲିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ଏପରି ଫେରିବା।" ଏଠି ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ରାମଙ୍କୁ ଏଠି କିପରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ସମୟରେ ମିଶିଥିଲେ, କେଉଁ ଦିନ ଏହି ଘଟଣା ହେଲା?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ମୁଁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ପୁନଃ କହିବି। ପୂର୍ବ କାଳରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି ମୃକଣ୍ଡୁ ଥିଲେ।" "ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲା।" "ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନି ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ; ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଗୃହ ଆଗ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ।" ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଦାନ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ପିତୃ କ୍ରିୟା ଓ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଏହି କଥାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି।