ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣପଣେ ଏବଂ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେଠାରେ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତୁ କି ନାରୀ, ତାଙ୍କର ମନ ତୀର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ର କରି ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସେଇ ତୀରରେ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କର୍ମ ଶେଷ ହେବାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞର ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ଜୋରପୂର୍ବକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସରସ୍ୱତୀ ମହାନଦୀକୁ ମାନବମାନେ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଧର୍ମଫଳର ବନ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର ନାଶକାରିଣୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଭ ଫଳ ଦାତ୍ରୀ। ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ। ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ସେଠି ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ସେହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ମହାପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି ଓ ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଷ୍କରରେ ଅତି ସହଜରେ ତାହାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଏବଂ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ତିଳ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଥିବା ଚୋରବଂଶୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୁଣ୍ୟଶକ୍ତିରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ର ଚରିତ୍ରରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଦ୍ୱିଜକୁ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ କାଳେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଦେବତାର ଆସନରେ ବସି ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ବ୍ରହ୍ମାସାମ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠି ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଶରୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ସେଠି ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବା କରି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଵିଦ୍ୟାଧରମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକମୁଠି ଜଳ ପାନ କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ ‘ଗଙ୍ଗା, ବନ୍ଧୁ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା—’ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଏକା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ପରିଚିତ କିଏ ନାହିଁ, କେଉଁଠି ଯିବି?’ ଏହି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୁଭ୍ନ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆସି, ମନ ଦୁଃଖିତ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜାଇ କହିଲେ, ‘ମହିଳେ, ଦୁଃଖ କରନି। ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରିଛ। ଦେବତାଙ୍କର କାମ ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରନ୍ତେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି।’ ‘ତାଙ୍କୁ ମନ, ବଚନ, କାୟ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର;’ ସରସ୍ୱତୀ ବିଧିମାନ୍ୟେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କଲେ। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ତାଙ୍କର ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ବଡ଼ ଓ ମଝିଆ ସମସ୍ତଙ୍କ ଏହି ମିଳନ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମାକୁମାରୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଲେ, ଯାହ୍ନବୀ ଉତ୍ତରକୁ; ପୁଷ୍କରରେ ଏକତ୍ରିତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—‘ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଜ୍ଞାନ, ପରମ ପଥ। ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଉତ୍ତମ ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧିମତା, ଉଲ୍ଲାସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ; ସିଦ୍ଧି, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ମହାବିଦ୍ୟା। ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି, ତେଜ, ଶ୍ରୀ, ମେଧା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସରସ୍ୱତୀ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ, ମହାଜ୍ଞାନ, ଗୁପ୍ତଜ୍ଞାନ—ଏ ସମସ୍ତ ତୁମେ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ। ଯାହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ, ଉପାର୍ଜନ ଓ ଶାସନବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ତୁମକୁ ନମନ; ତୁମେ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା, ପାପନାଶିନୀ, ଜଗତ୍ପ୍ରିୟ ଦେବୀ।’ ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମୟୀ, ସମସ୍ତ ଅମରମାନେ ସହିତ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦଢ଼ ଭାବେ ଉଭୟ ଦେବୀ ଉଭୟଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀ ନାମରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା। ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧାବଟ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପିତୃତୀର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ମହାପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଦର୍ଶନ କରି ସୁଖଭୋଗୀମାନେ ପରି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୀପରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ଭୟରହିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ଯେଉଁ ସାନା ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଭଙ୍ଗି ଓ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ଥିର ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦେହୀ ପୂଜା, ପାଠ, ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦୀପ ଦାନ କଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଧୂପ ଦାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମାସେବିତ ନିବାସ ମିଳେ। ଏଠିରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ଜୀବିତ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦାୟକ। ସ୍ନାନ, ପାଠ, ହୋମ ଏଠି କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠିରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଥିଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯିଥିବା ପ୍ରକାର ଏଠି ତିନି ବର୍ଗର ପୋଖରୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷମାନେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରନ୍ତି। ସେଠି ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଥିବା ସମସ୍ତେ ହଂସଯୁକ୍ତ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେହି ପୋଖରୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।