ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା ଅଛି, ବେଳେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ତିନି ଦିନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ତିନିଟି ନକ୍ଷତ୍ର ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ମନ୍ୟୁଷ ଅବଗାହନ କରେ, ସେଉଁଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭିଥାଏ; ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଵିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକାରେ ଥାଏ, ଏହି ଯୁଗ୍ମକୁ ପୁଷ୍କର ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପୁଷ୍କରରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେତେବେଳେ ପିତୃତୀର୍ଥ ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କରେ, ଏଠି ଅବଗାହନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଗତ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟର ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମହାରାଜ। ଏଠି ଭୂମିରେ ସବୁଠୁ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ତୀର୍ଥ ତଳେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ; ଉଦୁମ୍ବର ଜଙ୍ଗଲରୁ ସରସ୍ୱତୀ ଆସିଥିଲେ। ସେ ଏହି ପୁଷ୍କର ସ୍ଥାନକୁ, ଯେଉଁଠି ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ; ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖର ବହୁତ ଉଜ୍ଵଳ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ପାହାଡ଼ରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହି ଶିଖରର ରଙ୍ଗ କଳି କୋହଳର ଭଳି, ନୀଳ-ହରିତ ଘାସର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଶିଖର ଆକାଶରେ ପଦ୍ମର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏହା ମେଘମାଳାର ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଦେଖାଯାଏ; କଦମ୍ବ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଶିଖର ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥପଥକୁ ଉପରେ ଯିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ରଖାଯାଇଛି; ଏହା ମହିଳାଙ୍କ ଉନ୍ନତ ଉରୁଣ୍ଡ ଭଳି ମୃଦୁ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଗୋଳ। ସେଠି ଶିଖର ଚାରିପାଖରେ ଶ୍ରୀ ଫଳର ଶୋଭା ରହିଥିଲା, ମଧୁମକୁଳୀର ଝୁଣ୍ଡ ଏହି ଶିଖରକୁ ଅତି ଶୋଭିତ କରିଥିଲେ। ଶିଖର ମଧୁର କୋଇଲା ଓ ମୟୁର ଚିତ୍କାରରେ ମନୋହର, ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଏଠି ଉଡ଼ିଯାଇଥିଲେ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ଭରିଥିଲେ, ଚଉଡ଼ିଆ ବାଁଶ ଗଛରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଥିଲେ। ପରେ, ଅତି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେ ପୁନି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଫେରି ଜାଇଥିଲେ; ଏହିଠୁ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୁପା ବଶରେ ଗୁପ୍ତତା ଛାଡ଼ି, କନକ, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା, ପ୍ରାଚୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ପୁଷ୍କରରେ ବ୍ରହ୍ମା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ଧାରାର ରୂପେ ଘୋଷଣା କଲେ; ଏହି ତୀରରେ ମନୋହର ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଦେବସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ ସଦା ଋଷିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ଧର୍ମର କାରଣ ହେବେ। ସୁବৰ্ণ ଭୂମି ଦେବୀମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥରେ, ଅବଗାହନ କରି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ମହାଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠି ଧାନ ଓ ତିଳ ଦାନ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଯାହା ଦାନ କରନ୍ତି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମର କାରଣ ହେଉଛି। ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଭକ୍ତିରେ, ତୀର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇ, ଉପବାସ ରଖି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଲଭନ୍ତି। ଏହି ତୀରରେ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, କର୍ମ ଶେଷ ହେଉ ନାହିଁ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ ଜୀବମାନେ, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞର ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ଲଭନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ସରସ୍ୱତୀ ବଡ଼ ନଦୀ, ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ୟମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ଧର୍ମର ଫଳର ଜଙ୍ଗଲ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖର ନାଶକ, ଏବଂ ସେ ଶୋଭାମୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ସଦା ଏଠି ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ପିଉନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ୍ୟୁଷ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିରେ ଦେବତା ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି। ଦ୍ଵିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ଫଳ ଲଭନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏଠି ଏକ ଅବଗାହନରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଅନୁଯାୟୀ ଲଭନ୍ତି। ଘୋର ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ପୁଷ୍କର ଦର୍ଶନ କରି ତାଙ୍କର ପାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି, ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ପୁଷ୍କରରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଓ ସହଜରେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଥାଏ। ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ଵିଜକୁ ତିଳ ଦାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଉପବାସ, ଅବଗାହନ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠି ନିକଟରେ ଥିବା ଚୋରବଂଶୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଉପବାସୀ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ର ଚର୍ୟାରେ ଅଛିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଦ୍ଵିଜକୁ ଧନ ଦାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ— ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରଥରେ ବସି, ଚାରି ଭୁଜା ଓ ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାଥି ଏକତ୍ୱ ଲଭନ୍ତି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା, ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ସରସ୍ୱତୀ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ଆକାଶରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆସିଥାଏ। ସେଉଁଠି ଯାଇ, ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବା କରିଥିବା, ଶୁଧ୍ଧ ସରସ୍ୱତୀ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ପୂଜିଥିବା, ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଏକ ମୁଠି ଜଳ ପିଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦେଖି କହିଲେ, ‘ଗଙ୍ଗା, ବନ୍ଧୁ, ତୁମର ଦ୍ୱାରା—’ ‘ମୁଁ ଏକା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; କିଏଠି ଯିବି, ବନ୍ଧୁ ବିନା?’ ଏହି କଥା ବୁଝି, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କଷ୍ଟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା। ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆସି, ଏହି ଦୁଃଖିତ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ।