ପୁଷ୍କର ତୀରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାର୍ଷି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଗୁପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅତି କଠିନ ଉପାସନା ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍କରର ଆକୃତି ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ତିନି ରିଗ୍ ମନ୍ତ୍ର 'ଆପୋହିଷ୍ଠ' ପାଠ କଲେ, ପୁଷ୍କରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା। ଆଘମର୍ଷଣ ଚାଣ୍ଟ କରିବାରେ ଏହା ଫଳଦାୟୀ ହେଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରି ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପାର୍ବତୀ ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବେଦୀକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା, ରାଜନ୍, ବିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଶୁଚିତା ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଜାତି ସେଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହେଉଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ନଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାନ ହେଉନାହିଁ, ରାଜନ୍। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନେୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ସେ ତାରିଖ ବଡ଼ ମନାଯାଏ; ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ଏହା ଉତ୍ତମ। ଯେତେବେଳେ ଯମ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ସେ ଦିନଟି ମଧ୍ୟ ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟୀ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସିଲେ, ରାଜା, ଏହା ମହା କାର୍ତ୍ତିକ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ତିନି ଦିନରେ ଯେଉଁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ତିନି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ପିତୃଯାଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଵିଶାଖା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକାରେ ଥିଲେ, ଏହି ଯୋଗ ପୁଷ୍କର ଭାବରେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପବିତ୍ର ପିତୃତୀର୍ଥ ଆକାଶରୁ ଅବତରେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ଚାହିଁନାହିଁ, କରିଥିବା କିମ୍ବା ନ କରିଥିବା; ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ମହାରାଜ। ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଏଠି; ରାଜନ୍, ଏହାପେଖା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଜଗତରେ ନାହିଁ। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ପୁଷ୍କର ପବିତ୍ର, ଶୁଭ, ଓ ପାପ ନାଶକ; ଉଦୁମ୍ବର ଜଙ୍ଗଲରୁ ସରସ୍ୱତୀ ଆସିଛନ୍ତି। ସେଠି, ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କରକୁ ଋଷିମାନେ ଅତି ଅନୁଷ୍ଠିତ କଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ପର୍ବତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପର୍ବତରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ କଳି କାଜଳ ଭଳି, ନୀଳ-ହରିତ ଘାସର ମେଦୋ; ଏହାର ଶିଖର ଆକାଶରେ ପଦ୍ମର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏହା ଆକାଶରେ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ, ମେଘ ଭଳି; କଦମ୍ବ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରି ଥାଏ, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଶିଖର ଦେଖାଯାଏ ଯେ ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥପଥକୁ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁଛି, ଗୋଳ ଓ ମୃଦୁ, ଉଚ୍ଚ ଭାଗ ନାରୀ ଶ୍ରୀ ଭଳି। ଶିଖର ସମସ୍ତଦିଗରେ ଶ୍ରୀ ଫଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମଧୁମକୁଳୀ ଝୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଶୋଭିତ। ଉପରେ ଶିଖର ଆକର୍ଷଣୀୟ, କୋଇଲା ଓ ମୟୂରର ମଧୁର ଡାକରେ ଭରି ଥିଲା, ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ି ଚାଲିଥିଲେ। ନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମାର କନ୍ୟା, ପବିତ୍ର ଓ ଅପବିତ୍ର ଜଳରେ ଭରି, ବିସ୍ତୃତ ବାଁସ ଝୁଂଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଲା। ଅତି ଦୂର ଯାଇନାହିଁ, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଫେରିଗଲା; ସେଠିଠାରୁ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ଓ ସାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାରୁ ଗୁପ୍ତତା ଛାଡ଼ି, କନକ, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା, ପ୍ରାଚୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପୁଷ୍କରରେ ବ୍ରହ୍ମା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ଧାରା ଭାବରେ ଘୋଷଣା କଲେ; ତାଙ୍କ ତୀରରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦଦାୟୀ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀନ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ଧର୍ମର କାରଣ ହେବେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି ଦେବୀମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥରେ, ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ। ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠି ଧାନ ଓ ତିଳ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଯାହା କିଛି ଦାନ କରନ୍ତି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମର କାରଣ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠି ଉପବାସ କରନ୍ତି, ମହିଳା କିମ୍ବା ପୁରୁଷ, ତୀର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇ, ଶ୍ରମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକରେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମର ଶେଷରେ, ଚଳ-ଅଚଳ ଜୀବମାନେ, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞର ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପାଇଁଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ସରସ୍ୱତୀ ମହାନଦୀକୁ ଲୋକେ ଶ୍ରମ ସହିତ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ଧର୍ମର ଫଳର ଜଙ୍ଗଲ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖର ନାଶକ, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପିଇବାକୁ ଆଦତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଦେବତା ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ପାନ୍ତି, ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଫଳ ପାନ୍ତି। ଅତି ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କର ଦର୍ଶନ କରି ତାଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶରୀର ଛାଡ଼ିଲେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ, ପୁଷ୍କରରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଓ ସହଜରେ ତାହାର ଫଳ ପାନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଦ୍ୱିଜକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠି ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶରୀର ଶେଷରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠି ନିକଟରେ ଥିବା ଚୋରବଂଶୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।