ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକାଧିକ ସାଧାରଣ ଉପହାର ପାଇ ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋପନ ଭାବେ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅସ୍ତିକତାର ବିରୋଧରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରେତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଏହିପରି କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ଆକାଶରେ ଡ଼଼଼ମ୍ ବାଜିଲା ଓ ଦେବତାମାନେ ହଜାର-ହଜାର ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି କରିଲେ। ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ବିମାନ ସମଗ୍ର ଦିଗରେ ଆସିଗଲା, କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ଧର୍ମର ସ୍ତୁତି ହେଇଥିଲା। ତେଣୁ, ହେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଦି ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ଧର୍ମିକମାନେ ସହିତ ସଂଲାପ କର; ଏହା କ୍ଲାନ୍ତି ଆଣେନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରେତଙ୍କର କଥା, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର ଅଟ୍ ହଜାର ବାର ପରିବାରରେ ପଠିଥାଏ, ସେ ପ୍ରେତ ହୁଏନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯିଏ ଏହାକୁ ପ୍ରଗାଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ହୁଏନାହିଁ। ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—“ପୁଷ୍କର କାହିଁକି ଆକାଶରେ ପ୍ରଶଂସିତ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ କିପରି ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?” ସେଉଁଠି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—“ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅନେକ ଋଷି ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ, ଓ ପୁଷ୍କର ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଋଷି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଉପରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଋଷି, ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକଠା ହେଲେ; ଗୁପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅତି କଠିନ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ କଲେ। “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍କରର ରୂପ ସ୍ଥାପିତ କର; ଋଗ୍ ବେଦର ‘ଆପୋହିଷ୍ଠ’ ତିନିଟି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପୁଷ୍କରର ସ୍ଥିତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଅଘମର୍ଷଣ ପାଠ କଲେ ଏହା ଫଳଦାୟି ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ଏହିପରି କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରି ଉତ୍ତମ ଫଳ ଲାଭ କଲେ, ତଥାପି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିନ୍ଦିତ। ପାର୍ବତୀ ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବେଦିକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା, ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସମସ୍ତ ଜାତି ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ବିନା, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମାନ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ସେ ତାରିଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ତାରିଖରେ ଯମ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ତାପସମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଏହି ତାରିଖରେ ଆସେ, ରାଜା, ଏହାକୁ ମହାକାର୍ତ୍ତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ତିନି ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ତିନିଟି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ପିତୃତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖାରେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକାରେ ଥିଲେ, ସେଠି ଏହାକୁ ପୁଷ୍କର ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପୁଷ୍କରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେତେବେଳେ ସଂସ୍କୃତ ପିତୃତୀର୍ଥ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେଠି ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମହାମହିମା ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟକୁ ଆଶା କରିବେ ନାହିଁ, କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅକରାଯାଇଥିବା କୌଣସି କାମରେ ମନ ରଖିବେ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର ବିବେଚିତ; ରାଜା, ବିଶ୍ୱରେ ଏଠାରୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କୌଣସି ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହା ପବିତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ଓ ପାପନାଶକ; ଉଦୁମ୍ବର ଅରଣ୍ୟରୁ ସରସ୍ୱତୀ ଆସିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ର, ଯାହା ଋଷିମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା; ଦକ୍ଷିଣ ଚୂଡ଼ା ମାଳା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା, ପାହାଡ଼ରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ। ତାହାର ରଙ୍ଗ କଳିମ୍ବା ରେଖାର ନିମ୍ନ ଅନୁଭବ ହେଉଥିଲା, ନୀଳ ଓ ହରିତ ଘାସର ମେଦିନୀ ପରି; ଏହିପରି, ଏହାର ଚୂଡ଼ା ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବର୍ଷାକାଳରେ, ଏହା ମେଘମାଳା ପରି ଆକାଶରେ ଉଚ୍ଚ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କଦମ୍ବ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଚୂଡ଼ା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥପଥ ଆରୋହଣ କରୁଛି, ମୃଦୁ ଓ ଉନ୍ନତ ରୂପରେ ନାରୀଙ୍କ ଅଂଗ ପରି। ଚୂଡ଼ା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶ୍ରୀଫଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଚମକରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଘିରି ରହିଥିଲେ। ଚୂଡ଼ା ମଧୁର କୋକିଳର ଡାକ ଓ ମୟୂରର କ୍ରନ୍ଦନରେ ମନୋହର ହୋଇଥିଲା, ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ି ଚୂଡ଼ାରେ ବସିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ନଦୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ବିଶାଳ ବାଁସ ଝାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହିଲା। ଏହିପରି, ସେ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇନଥିବା ବେଳେ, ପୁନଃ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଫେରି ଚଲିଲା; ସେଠାରୁ ଦେବୀ ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାବଶତଃ ଗୁପ୍ତତା ଛାଡ଼ି, କନକ, ସୁପ୍ରଭା, ନନ୍ଦା, ପ୍ରାଚୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ପୁଷ୍କରରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ଧାରା ଥିବା ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ; ତାଙ୍କ ତଟରେ ଅନେକ ମନୋହର ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯାଆନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସରସ୍ୱତୀ ଧର୍ମର କାରଣ ହେବେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି ଦେବୀମାନଙ୍କର ଏହି ତୀର୍ଥରେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ। ମହାଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଧାନ ଓ ତିଳ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଲୋକମାନେ ଯାହା ଦାନ କରନ୍ତି, ତାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମର କାରଣ ହୁଏ।