ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରେତମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଦେବତା, ଅତିଥି, ଗୁରୁ ଓ ପିତୃପୂଜାରେ ସଦା ନିୟମିତ ରହନ୍ତି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଲ ଓ ରକ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସହିତ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହେବେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରିଛନ୍ତି, ଚିନ୍ତା ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଦାନ ଦେବାକୁ ଅନୁକୁଳ, ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହେବେନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ହେବେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରେତମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆମେ ବହୁତ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିଛୁ, ମହାମୁନି, ଆମେ ଦୁଃଖିତ, ଆପଣ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, କେଉଁ କାରଣରେ ଲୋକ ପ୍ରେତ ହେଇଯାଏ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ବିଶେଷ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ମରିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହେଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କ ମା, ବାପା, ଭାଇ, ବୋନ୍, କିମ୍ବା ପୁଅକୁ କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଦେଖି ବିଦାୟ କରିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହେଇଯାନ୍ତି। ନିଷିଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅବହେଳା କରିବା, ଶୂଦ୍ର ସେବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା, ଏହି ସବୁ କାରଣରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରେତ ହେଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅମାନତ ଚୋରି କରନ୍ତି, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରନ୍ତି, ସଦା ଶୂଦ୍ର ଖାଦ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା, ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ଚତୁର୍ୟ କୁଟିଳତା କରିବା—ସେମାନେ ପ୍ରେତ ହେଇଯାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ଗୋ ହତ୍ୟା, ଚୋରି, ମଦ ପାନ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନ ଉଲଂଘନ, ଜମି ବା କନ୍ୟା ଅପହରଣ—ଏହି ସବୁ କାରଣ ପ୍ରେତ ହେବାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ସାଧାରଣ ଦାନ ଦେଇ ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା, ନାସ୍ତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ହେଇଯାନ୍ତି। ଏପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି ବେଳେ ଆକାଶରେ ଢୋଲ ତିରିଲା, ଭୂମିରେ ଦେବତାମାନେ ହଜାର ହଜାର ଫୁଲ ବର୍ଷା କଲେ। ପ୍ରେତମାନେ ପାଇଁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଭୂତ ଭବନ ଆସିଗଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାରେ। ତେଣୁ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଅଭିଲାଷା କରିଲେ, ସଦା ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କର। ଏହି ପ୍ରେତ ପଞ୍ଚକର ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଯାହା ଧର୍ମର ସାର, ଏହାକୁ ନିଜ ପରିବାରରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବାର ପଢ଼ିଲେ, ପ୍ରେତ ହେବେନାହିଁ। କିମ୍ବା ଏହି କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଅନେକ ବାର ଶୁଣିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ହେବେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପୁଷ୍କରାକୁ ଆକାଶରେ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅନେକ ଋଷିମାନେ ପୁଷ୍କରାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଏଠି ପୁଷ୍କରା ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଏକଠା ହେଲେ; ଗୁପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଉପାସନା ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍କରାର ଆକାର ନିର୍ମାଣ କର; ତିନିଟି ଋଗ୍ ମନ୍ତ୍ର ‘ଆପୋହିଷ୍ଠ’ ପଠିଲେ, ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ। ଅଘମର୍ଷଣ ଚାନ୍ଟ କଲେ, ଏହା ଫଳଦାୟୀ ହେବ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏହିପରି କରିଲେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେମାନେ ନିନ୍ଦିତ। ପାର୍ବତୀ ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବେଦୀକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ପୂର୍ବପଶ୍ଚିମ ଭେଦ ହୋଇଯାଇଛି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଜାତି ଏଠାରେ ଆସି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ନ ଥିଲେ ଛଡ଼ି, ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାନ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେତେବେଳେ ଆଗ୍ନେୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ଏହି ତିଥି ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ; ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ଯମ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଏହି ତିଥିରେ ଆସିଲେ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଦିନ; ତପସ୍ବୀମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଏହି ତିଥିରେ ଆସିଲେ, ଏହା ‘ମହା କାର୍ତ୍ତିକ’ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ତିନି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ଏହି ତିନି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ପିତୃପୂଜା ମଧ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଵିଶାଖାରେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତିକାରେ ଥିଲେ, ଏହି ଯୁଗ୍ମ ପୁଷ୍କରାରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ। ପିତୃତୀର୍ଥ ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ତଳେ ଆସିଲେ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ଚାହିବେନାହିଁ, କିମ୍ବା କରିଥିବା ଅପରାଧ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟର ଅଭିଲାଷା ରହିବ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ; ରାଜନ୍, ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହା ପବିତ୍ର, ଶୁଭ, ପାପ ନାଶକ; ଉଦୁମ୍ବରା ଜଙ୍ଗଲରୁ ସରସ୍ୱତୀ ଆସିଛି। ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ପୁଷ୍କରା ତୀର୍ଥକୁ ଋଷିମାନେ ଯାଇଥିବା ସ୍ଥଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରସ୍ତର ଚୂଡ଼ା ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଜ୍ୱଳିଲା। ଏହାର ରଙ୍ଗ କଜଳ ଭାବରେ, ନୀଳ-ହରିତ ମେଯା ଭଳି; ଏହି ଚୂଡ଼ା ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏହା ଆକାଶରେ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ, ମেঘର ଗୁଚ୍ଛ ଭଳି; କଦମ୍ବ ଫୁଲର ଘ୍ରାଣ, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ।