ପାତାଳରେ ନାଗମାନେ ବସିଥିଲେ, ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ରଖି ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ସେମାନେ ପୁନି ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—“ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ବିଶିଷ୍ଟ ରଜା, ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଥିବା ଭରତ ନାମକ ରଜା ଆସିବେ। ଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ, ସେ ଆମର ବିନାଶ କରିବେ।” ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ପୂଜିତ ପିତାମହ, କିପରି ଆମେ ତାଙ୍କର ଶାପ ଭୋଗୁଛୁ?” ସେମାନେ ବିଚାର କଲେ—“ବିଶ୍ୱଚିନ୍ନ ଦେବତା ବ୍ୟତୀତ ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ବୈରାଜ ମହଲରେ ସେ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି।” ଏହି ଦେବତା ପୁଷ୍କରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଉ। ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଆମକୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇପାରିବେ। ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇଲେ। ଯଜ୍ଞ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ପ୍ଥର ଗାଁରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ନାଗମାନେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖି, ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଶୀତଳ ଝରଣା ଦେଖାଦେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିତଳତା ଦେଲା। ଏହିଠାରୁ, ଭାରତ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏ ନାଗ-ତୀର୍ଥ ଭୂମିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କେହି ଏହିଠାକୁ ନାଗ-କୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଡାକିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ନଦୀ ଭାବେ କହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ଏହି ତୀର୍ଥ ନାଗମାନେ ପ୍ରଦତ୍ତ ବିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯିଏ ପଞ୍ଚମୀ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କେବେ ନାଗମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇନାହିଁ। ଯିଏ ଏଠାରେ ପିତୃ-ତର୍ପଣ କରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସଂଶୟ ନାହିଁ। ନାଗମାନେ ଭୟରେ ବସିଥିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ବହୁ ପବିତ୍ର, ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଦିନ ନାଗମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା। ଏହି ଦିନ ଯିଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ତିତି ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଖାଇନାହିଁ, ଏବଂ ନାଗମାନେ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।” ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଶିବଦୂତୀ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କଲେ?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଶିବା, ତପସ୍ୟାରେ ମନ ଲଗାଇ, ନୀଳ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଥିଲା—‘ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭକ୍ଷିବି।’” ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବୀ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୟରେ, ଦେବୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ରୁରୁ ନାମକ ଏକ ଦେତ୍ୟ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ନାମକ ଏକ ଅତି ଧନୀ ନଗର ଥିଲା। ସେଠି ଦେତ୍ୟମାନେ ରୁରୁ ଅନେକ ଦେତ୍ୟମାନେ ସହିତ ବସିଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। ଦେତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାମୁଚି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ନଗରକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ବିଜୟ ଚାହିଁ, ସେନାସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା କରିଲେ। ଏହି ଦେତ୍ୟ ଉତ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ, ସାଗର ଜଳ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଢ଼ିଗଲା। ପାହାଡ଼ ଗାଁ ଉପରେ ଜଳ ବଢ଼ିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସର୍ପ, ମଗଁ ଏବଂ ମାଛ ଥିଲେ। ସେଠି ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ସାଗର ଜଳରୁ ବିଶାଳ ଭାବେ ବାହାରିଲା; ଏଠି ଦେତ୍ୟ ଯୋଧା ହାତୀ ଉପରେ ବସିଥିଲେ, ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିବା ରଥ, ସମସ୍ତ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ଭରିଥିଲା। ସେମାନେ ମାଛ ଭଳି ରୂପ ଦେଖାଇ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ; ସୁନାର ଦୂରି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ଘୋଡ଼ା, ଜଳର କୋଳ ଉପରେ ଲାଲ ରୋହିତ ମାଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଶତ-ହଜାର, କୋଟି କୋଟି ଭାବେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବାହାରିଲେ; ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ଭଳି ଦ୍ରୁତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଅଟୁଟ ମାନ୍ଦାର ନିମିତ୍ତରେ ଉପକ୍ରିତ। ରଥମାନେ ମେସିନ୍ରେ ଚାପିଥିବା ଦେହ, ଫଡ଼ି ତିରି ବାନ୍ଧି, ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ; ଯୋଧାମାନେ ନୌକାରେ ବସି, ଏପାରୁ ଓପାର କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ଦେତ୍ୟମାନେ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଥିଲେ। ଦେତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେକୁ ଏଠା-ଉଠା ଦୌଡ଼ିଲେ; ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ନୀଳ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ କାଲରାତ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ—ଭୟଙ୍କର, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିବଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି। ଦେବୀ, ନାଶକାରୀ, ଦେବତାମାନେକୁ ଭୟିତ ଏବଂ ବିମୂଢ଼ ଦେଖିଲେ। ଦେବୀ, ଜଳର ଫୁଲ ଭଳି ଚଉଡ଼ିଆ ଚକ୍ଷୁ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ ପଛରୁ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ତେବେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି?” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—“ଦେତ୍ୟମାନେର ନାଥ, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଥିବା ରୁରୁ, ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ଦେବୀ, ଆମେ ଭୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ।” ଦେବୀ ଦେବତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଉଚ୍ଚ ହସ କଲେ; ଏହି ହସ ମୁଁହରୁ ଅନେକ ଦୀପ୍ତିମାନ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ନାରୀ ନୂପୁର ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଭରିଆ ଅଂକ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ମୁଁହ, ଦାନ୍ତ ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ଦେଖାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ମୁଡ଼ିରେ ମୁକୁଟ, ଦାନ୍ତ ଚାପି ତିରି, ଅଶୁଭ ରୋଡ଼ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ଚର ଏବଂ ଅଚର ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲେ। କେହି ଧଳା ପୋଷାକ, କେହି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ, କେହି ଗଢ଼ିଆ ନୀଳ ପୋଷାକ, କେହି ରକ୍ତର ଆସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଅନେକ ରୂପର ମୁଁହ, ଅନେକ ରୂପର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଘେରି ଦେବତାମାନେକୁ ନିରାପତ୍ତା ଦେଲେ। “ଦେବତାମାନେ, ଭୟ କରନ୍ତୁନାହିଁ—ଶୁଭ ହେଉ!” ଦେବୀ କହିଲେ। ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ରୁରୁ ଚାରିପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ସହିତ ଆସିଗଲେ।