ହେ ରାଜା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତିନିଟି ପଦକ୍ରମର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଛି, ଯାହା ଶୁଣିଥିବା ମାନବ ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ତିନି ପଦକ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ, ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ—ସବୁ କ୍ଷଣେ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାପୀ, ସେମାନେ ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ପଦକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି। ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ତିପୁଷ୍କରା ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଯିଏ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୁରୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ବାଷ୍କଳଙ୍କର ବନ୍ଧନ କଥା ଏବଂ ବଲିଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବା ବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ମୁଁ ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି—ବଲି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏଉଁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପାତାଳରେ ବସୁଛନ୍ତି। ନାଗତୀର୍ଥ କିପରି ହେଲା? ପିଶାଚମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ? ଏଠାରେ ଶିବଦୂତୀ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ କଲେ? ପୁଷ୍କର କିଏ ଆକାଶକୁ ଉଠାଇଲେ? ବାଷ୍କଳଙ୍କ ବନ୍ଧନ କିପରି ହେଲା? ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀରେ କାହିଁକି ଚାଲିଥିଲେ? ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ କଣ? ଆପଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଜାଣନ୍ତି, ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହନ୍ତୁ। ଏହା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ମୋ ପାପ ନାଶ ହେବ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ବାଷ୍କଳଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହେଇଥିଲା—ମୁଁ ଏହି ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ପୁଣି, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ବୈବସ୍ବତ ଯୁଗ ଆସିଲାବେଳେ, ବଲି ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ବଶ କଲେ। ବଲି ଏକାକି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ସେଉଁପରି ବନ୍ଧି ଦିଆଗଲା। ପୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଭାବରେ ବାମନ ଅବତାର ହେଲେ, ପରେ ତିନି ପଦକ୍ରମ ନେଇ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ଏବେ ନାଗତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣ।" "ଅନନ୍ତ, ବାସୁକି, ପ୍ରବଳ ତକ୍ଷକ, କର୍କୋଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ପଦ୍ମ ନାମକ ସର୍ପ, ମହାପଦ୍ମ, ଶଂଖ, କୁଳିକ ଓ ଅପରାଜିତ—ଏମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ସେମାନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପୂରିଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ବି ଏହି ଭୂମିକୁ ପୂରିଦେଲେ—ସେମାନେ ଟେଢ଼ା, ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ମାନବକୁ କାମଡ଼ିଲେ କ୍ଷଣେ ରାଖ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ମାନବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। ପ୍ରତିଦିନ ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ହେଉଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ନାଶ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏପରି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ।" "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ରକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବତାମନ୍ୟର ପ୍ରଭୁ, ହେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଆପଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ପ୍ରତିଦିନ ଆମେ ଭୟରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛୁ। ମାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ—ସମସ୍ତ ଏହି ସର୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାଖ ହେଉଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ଏହି କଥା ଜାଣି, ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ହେ ପିତାମହ।'" "ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ତୁମେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଅ, ଭୟ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଖୁସି ହୋଇ ଫେରିଗଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।" "ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ବେଶି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ବାସୁକିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—'ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଜନ୍ତୁମାନେ ଖାଉଛ; ତୁମେ ମାନବ ଓ ଗୋମାସ୍ତକୁ କାମଡ଼ିଲେ ସେମାନେ କ୍ଷଣେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମୋର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମାନବ ଜାତିର ନିରନ୍ତର ବିନାଶ କରୁଛ; ଏହି ଯୁଗରେ, ମୋର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ବୈବସ୍ବତ ଯୁଗରେ, ତୁମ ଜାତିର ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ଆସିବ। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ଜନମେଜୟ ନାମକ ରାଜା ତୁମେମାନେ ଉପରେ ସର୍ପସତ୍ର କରି ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ କରିବେ। ଗରୁଡ଼ ତୁମର ପୁଅ ଓ ମାମାଙ୍କୁ ଖାଇଦେବେ; ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ନାଶ ହେବ।'" "ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ, ଏକ ଗୋତିଏ ଜନ୍ୟ ବାଉଁଚି ହଜି ହଜାର ସର୍ପକୁ ନାଶ କଲେ। ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି କହିଲେ—'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆମକୁ ଟେଢ଼ା ସ୍ଵଭାବ ଦେଇଛନ୍ତି, ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କ୍ରୂର ଓ କାମଡ଼ିବା ଦାନ୍ତ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ଆପଣ ଆମକୁ କାହିଁକି ଶାପ ଦେଉଛନ୍ତି?'" "ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯଦି ତୁମକୁ ଟେଢ଼ା ମନୋଭାବରେ ତିଆରି କରିଛି, ତେବେ କ'ଣ? ଭୟ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଖାଅ।'" "ସର୍ପମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବତାମନ୍ୟର ପ୍ରଭୁ, ମାନବ ଓ ଆମ ପାଇଁ ସୀମା ଏବଂ ଅଲଗା ଅଲଗା ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ; ଏହି ଶାପ ଯେଉଁଥିରେ ମାନବ ଜନମେଜୟ ଆମକୁ ସର୍ପସତ୍ରରେ ନାଶ କରିବେ, ଏହା ଆମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହେବ।